Адам дүниетанымындағы өмір өлім концептісі диплом жұмысы
№1220



МАЗМҰНЫ - www.topreferat.com
Кіріспе ………………………………………………………………....3-6
Тарау. Қазақ тіліндегі концептілердің құрылымдық типтері
1.1. Тіл біліміндегі концептуалдық бағыт және концепт теориясы………….6-18
1.2. Қазақ тіліндегі концептілердің құрылымдық типтері……………………18-28
2. Тарау. Концептілердің ішкі құрылымын түзуші мазмұндық компоненттер
2.1. Ғаламның тілдік бейнесіндегі «Өмір» концептісі ……………………….28-52
2.2. «Жан мен Тән» микроконцептісінің тілдік модельдері………………….52-67
2.3. Ғаламның концептуалдық–тілдік бейнесіндегі «Өлім» концептісі …… 67-83
Қорытынды………………………………………………………………………83-87
Пайдаланған әдебиеттер тізімі……………………………………....87-91




Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Жұмыс көлемі: 89 бет
Пәні: Тілтану

-----------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------
https://www.topreferat.com/
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ҚЫСҚАРТЫЛҒАН МӘТІНІ


Мазмұны
Кіріспе ………………………………………………………………....3-6
Тарау. Қазақ тіліндегі концептілердің құрылымдық типтері
1.1. Тіл біліміндегі концептуалдық бағыт және концепт теориясы………….6-18
1.2. Қазақ тіліндегі концептілердің құрылымдық типтері……………………18-28
2. Тарау. Концептілердің ішкі құрылымын түзуші мазмұндық компоненттер
2.1. Ғаламның тілдік бейнесіндегі «Өмір» концептісі ……………………….28-52
2.2. «Жан мен Тән» микроконцептісінің тілдік модельдері………………….52-67
2.3. Ғаламның концептуалдық–тілдік бейнесіндегі «Өлім» концептісі …… 67-83
Қорытынды………………………………………………………………………83-87
Пайдаланған әдебиеттер тізімі……………………………………....87-91
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Ғалам бейнесіне қатысты көптеген мәліметтерді танып
Қазіргі қазақ тіл білімінде антропоцентристік бағыттың ғылыми-теори-иялық негіздерінің алғы
Ұлт (этнос, халық) болмысы тілдің танымдық әрекетпен ,
Біздің зерттеу жұмысымыздың негізі мен басты қағидалары осы бағыттарға
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Әрбір этнос өзін қоршаған ортадағы заттарды
Ғаламдағы бір-бірімен байланысып жатқан құбылыстарды тілдің сөздік қазынасы байлығы
Зерттеудің дереккөздері нысанасы. Қазақ тіліндегі “Өмір, жан мен
Қазақ тіліндегі «Өмір», «Өлім» макро концептілерінің құрамына кіретін «Жан
Лингвистикалық бірлік ретіндегі концепт антропоцентристік бағыттағы зерттеудің барлығына бірдей
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің басты мақсаты – адам
– лингвологика-философиялықлық модель ретіндегі концептінің антропоцентристік бағыттағы зерттеулердегі орнын
– қазақ тіліндегі концептілердің логикалық типтік және тілдік
– концептілердің ішкі құрылымын түзуші мазмұндық компоненттерді айқындау .
– “Өмір-Өлім” концептілері ғаламның тілдік бейнесіндегі танымдық негізін
– “Өмір-Өлім” концептілері логикалық және тілдік (фразеологизмдер, мақал-мәтелдер,
– Өмір, жан мен тән, ажал, өлімге байланысты тілдік
– “Өмір және Өлім” макроконцептілерін құраушы микроконцептілерді
Зерттеудің ғылыми жаңалығы :
– Қазақ тіл білімінде алғаш рет концепт ұғымының теориялық
– концептілік мәнге ие доминанттар когнитивтік санамен сабақтастықта алынып,
– “Өмір-Өлім” концептісінің ғаламның тілдік бейнесін жасаудағы ерекшеліктері көрсетіліп,
– “өмір, жан мен тән, ажал, өлім” ұғым түсініктеріне
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдамалар :
– лингвологикалық бірлік ретіндегі концептінің антропоцентристік бағыттағы орны. Осы
– концептілердің ішкі құрылымын түзуші мазмұндық компоненттерін : этностың
– ғаламның тілдік бейнесіндегі “Өмір-Өлім” концептісінің танымдық негізін ақиқат
– “Өмір-Өлім” концептісінің тілдік модельдерін (фразеологизмдер, мақал-мәтелдер, образды сөздер
Зерттеу әдістері. Жұмыста диахрондық-синхрондық тұрғыдан сипаттама, салыстырмалы тарихи, семасиологиялық
Жұмыстың теориялық маңызы мен практикалық мәні.
Зерттеудің нәтижелері қазақ тіл біліміндегі лингвомәдениеттаным, этнолингвистика, когнитивтік лингвистика
Жалпы тіл біліміндегі зерттеудің нақты түйіндері мен тұжырымдары этностың
Зерттеудің нәтижелерін оғарғы оқу орындарында оқытылатын когнитивті лингвистика пәнінен
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдамалар :
– концептілік мәнге ие доминанттар – ерекше мәдени танымдық
– концептілік мәнге ие доминанттардың семантикасын мәдени , дүниетанымдық
– Концептілік мәнге ие доминант–концепт тудырушы ақиқат
– концепт–этнос мәдениетінің ментальдылығын танытатын тірек ұғым , психоментальды
– “өмір–өлім”, “жан мен тән” концептілері – ғалам бейнесіндегі
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы .Зерттеу жұмысы бойынша Абай атындағы
Зерттеу жұмысының құрылымы . Зерттеу жұмысы кіріспеден , екі
1 Қазақ тіліндегі концептілердің құрылымдық типтері
1.1 Тіл біліміндегі концептуалдық бағыт және концепт теориясы
Қазіргі заман лингвистикасында тіл негізінен екі парадигманың тоғысында зерттелуде
Бүгінгі таңда жалпы тіл білімінде және жекелеген тілдерді зерттеуде
Лингвистика ғылымындағы антропоцентрисік парадигма ең алдымен тілді тұтынушы адамды
Тіл–субьектінің ең басты конститутивті белгісі . Адам баласының танымы
Қазіргі заманғы лингвистикадағы когнитивтік лингистика , социолингвистика , лингвопсихология
Бұл жаңа бағыттардың қайнар көзі , шығу арнасы Еуропада
лингво-философиялық концепцияларынан , ал Америкада Ф . Боас ,
Б . Л . Уорфтардың көзқарастарынан
Тіл және ойлау мәселесі ресейде Д . Зеленин ,
Адамзаттың ой-санасы толып, таным-түсінігі артқан сайын өзіне дейінгі ұрпақтар
Когнитивті лингвистика , метафораның когнитивті теориясы–ғаламның тілдік бейнесінің концепциялары
“Концепт” терминінің теориялық негіздері Д.С. Лихачев ,И.Д.Арутюнова, Е.С.Кубрякова,А.Н.Мороховский,Н.К.Рябцева,В.Айрапетян,В.В.Колесов,В.А.
Маслова , А.Я.Гуревич , А.Вежбицкаяның еңбектерінде кең көлемде беріледі
Концептілік мәнге ие доминант сөздердің терминдік мағынасы әр ғылым
Концепт болатын сөздердің беретін ұғымын , мән - мағынасын
Концептілік мәнге ие доминант сөздер –мәдениеттің бір элементі, сонымен
“Мәдени концепті” дегенге Н.Д.Арутюнованың пікірінше : мәдени концепт
В.А.Маслова мәдени ақпарат тілдің номинативті бірліктері арқылы төрт тәсілмен:“мәденисемалар”,”мәдениая”,”мәдени
А.Я.Гуревич әмбебап мәдени концептілерді философиялық категориялар (мезгіл,кеңістік,себеп,өзгеріс,қозғалыс) және
Концепт сөздерді айқындау принциптері субьективті түрде жүргізілуде. Мысалы
А.Н.Мороховский дерексіз лексиканы мәдени сөздерге ғылыми терминдерге және идеологиялық
Себебі , біріншіден , атқаратын қызметінің , екіншіден ,
Үшішіден , беретін ұғымдарының әртүрлілігіне байланысты . Ғылыми терминдерді
кен қиындықтар туғызады , себебі олардың әрбәреуінде сол ұлт
Біздің ойымызша дерексіз сөздердің өзі де концентілік мәнге ие
ұғым – түсінікті толықтай бере алады. Сондай-ақ сөздердің “мәдениленуі”
Мәдени концептілік мәнге ие доминанттардың шеңберінде нақты жинақтаушы заттың
Бүгінгі таңда лингвистика ғылымында концепт терминінің қарастырылуы
лингвистика мен философияның өзара бір-біріне деген әсерінің күшеюіне бай-
ланысты туындаған. Логикада “концепт” термині “ұғым, түсінік” терминдерімен тең
Ресей тіл білімінде “концепт” термині алғаш рет ХХғасырдың 20-30
Орыс және шетел ғалымдарының концепті мен сөзге қатысты “ұғымның
Сөз туындаған алғашқы сәтте концепт сөздің “ішкі формасы” ретінде
талып , концепт сөздің ұғымдық құрылыммының бөлігі ретінде әрі
В.В.Колесов концепт ұғымын қазіргі зерттеулерде кездесетін мәдени концепт ұғымымен
Концепт адамзат баласының өмір тәжірибесін суреттей келе , толығуға
Сөздің әр түрлі беретін мағынасы концептілік мазмұнға ие бола
Бейнелі сөз оралымдары – өз жаратылыс табиғатында лексикалық қорды
Концепт пен ішкі форма терминдерінің мән-мағынасын ажырату өте күрделі
льді ұғым жайлы түсіндірілсе , “концепт”термині пайдаланылып демек мәдениеттің
Адам санасындағы ғалам бейнесі өзінің жаратылыс табиғаты жағынан сан
“Концепт-сөз мағынасы тәрізді құблыс , бірақ ол байланыстардың біршама
В . Гумбольдтың пікірінше : ”тіл – сыртқы құбылыстар
В.А.Маслова:” дүние жайлы ақпараттардың
Бастапқыда концепт термині лингвистика мен философия ғылымдары арасындағы аралық
Адам санасындағы болмыс пен ақиқат әлем жайлы мәліметтерді зерделеу
Б.А.Серебрениковтың айтуы бойынша , тіл – ғаламды өзі “бейнелемейді”,
Мазмұнды белгілердің шоғыры болып табылатын ”ұғым” терминінің ”концепт” терминімен
Антропоцентризм шетел лингвистикасында ХХ ғ.60-жылдарынан бастап қауырт дами бастаса
Антропоцентризм идеясының аясындағы кейбір лингвистикалық концепт тәрізді ұғымдар әрбір
Таза лингвистикалық ұғымдардың бірі болып келген сөз мағынасы жаңа
түсініктің ең негізгі мәселесіне айналды . Себебі сөз мағынасы
Антропоцентристік бағыттағы зерттеулерде жаңа лингвистикалық ұғымдар арқалаған терминдік қолданыстар
Ж.Манкеева [ 19 ], Г.Смағұлова [ 20 ],С.Сәтенова [
Б.Ақбердиева [ 23 ] , Снасапова.Г. [ 24
тальды түсінігімен қатар , әмбебап мәдени түсінік ретінде де
әлеуетті мәні жоғары лингвомәдени бірлік болып танылады”-дейді [5,148]
С.Жапақов ғылыми жұмысында : “...белгілі бір тілдік таңба ақиқаттағы
схема , фреим , сценарий) тілдік обьективтенуі болып табылады.Міне
Міне , осындай ғалымдардың ғылыми еңбектерінде жариялаған көзқарастары концепт
палын тигізгені ақиқат . Бұл зерттеулердегі ғылыми ой пікірлерде
імінде концепт терминінің лингвистикалық сипатын анықтаудың бір белгісі ғана
“Концепт” термині секілді “концептілік талдау “(концептуальный анализ)терминіне де лингвистикалық
Концептілік талдауда мынадай принциптерді басшылыққа алуға болады :
1) Мәдени құбылыстың , ұғымның немесе мәдени қабаттың сыр
2) Сөздерді мәдени құбылыс ретінде қарау арқылы олардың прагматикасы
Қандайда этно-мәдени және тілдік бірлікке концептілік талдау жасаған зерттеулерде
Концептілік талдау семантикалық талдаумен сәйкес келгенімен өзіндік мақсаттарымен ерекшеленеді
Концептілік мәнге ие доминанттардың қалыптасу процесінде
көмегімен анықталады .
Тілімізде концептілік өрістегі бірліктер көп жағдайда бір-біріне қарама-қарсы концептілік
мағына негізінде жасалатындығын айтса , Б.Ақбердиева : “Негізгі қарама
айналасындағы қоршаған ортаны ұжым мүшелері ең алдымен , жақсы-жаман
пайдалы-зиянды деп жіктеп алады . Ал өз кезінде бұл
Қандайда болмасын концептілік мәнге ие доминант адам санасында өріс
Сонымен , “Концепт” “ұғымнан” әлде қайда қомақты логика –
Концепт термині жайлы ойларды бір жүйеге келтіретін болсақ :
Ал концепт болу үшін тілдік модельдер болуы қажет .
Адам баласының сана - сезімі жетіліп , таным түсінігі
рухани құндылықтар мен материалдық мәдениетті білдіретін тілдік модельдерді концепт
1.2 Қазақ тіліндегі концептілердің құрылымыдық типтері
Ғаламның тілдік бейнесі когнитивтік санада ойбейнелер , фреймдер ,
белгілі бір уақытында сол ұлт өкілдерінің я болмаса ұжымның
дүниеден өз орнын тапқан заттар мен құблыстар жайлы
Ғалам туралы ақпараттарды мол мәліметтерді фреймдердің негізінде де көрініс
Бұл жөнінде М.Минский “Әдетте тіл сөйлеушіге өзінің санасында бар
Т.А.Ван Дейктің пікірінше : ” ...фреймдер – белгілі бір
Т.Н.Астафурова ”қоршаған дүние жайлы мағлұмат мәтін кеңістігінде жи-
нақталып , ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады және мазмұнды ақпарат жайдан-жай
Ч.Филомордың айтуы бойынша “фреймдер мен оларға ұқсас гештальттар ой-бейнелер
Л.С.Рудинскаяның пікірінше ”когнитивтік тұрғыдан алып қарағанда , фрейм адам
“Адамның жадындағы кейбір мағлұматтарды еске түсіру үшін , сол
табылады”. [35,25] О.Л. Каменская фреимді нысан белгілерінің қажетті мөлшерінен
Фреим-сценарийлердің ойбейнелерден я болмаса схемалардан ерекшелігі олардың адам жадындағы
Қандайда болмасын ситуацияның өз бойындағы мағлұматтары адамның қарапайым өмірінде
Бұл жөнінде Г.Снасапова , Ғ.Мүсіреповтың “Ұлпан” повесін фреим-сценарийлерге салып
“– Фреим-сценарийлер нақты ұлт өкілдерінің дүние бейнесін айқындап сипаттауға
– фреим-сценарийлер белгілі бір дәуірде өмір сүруші нақты ұлтқа
– кез-келген ұлттың дүние бейнесінен орын алатын фрейм-сценарийлер үнемі
– әдет-ғұрыптарымен , салт-дәстүрлерді т.б білдіретін фреим-сценарийлер біртектес
– фреим сценарийлер белгілі бір ұлт дүниесі бейнелеген мәтінді
Әлбетте , фреим-сценарийге салып талдау әдісі адам сана-сезімінің тікелей
Концептілік мәнге ие доминанттың құрылымы тілдік бірліктер негізінде обьективтенеді
Еркін сөз тіркестері ақиқаттың синтаксистік обьективтенуі концептілік мәнге ие
сипатта болады да ,”ыдырап” кетеді , қажет болған жағдайда
Ойсурет концепт фразалық тіркестердің көлеңкесінде қалып қойған концептілер жекелеген
Фразалогикалық концепте,лексикалық концепт секілді ақиқаттың ой түріндегі , ой
М.Минский өзінің еңбегінде “фреимдердің екі түрін көрсетеді : статикалық
М. Минский ғалам жайлы ақпараттарды фреим-сценарийлердің көмегімен
құруды ұсынады . Оның пікірінше”фреим-сценарий белгілі бір іс-әрекет оқиғаға
тиісті элементтердің типтік құрылымы болып табылады”. [ 30,132 ]
түрлі жағдайда ұстауы ұлттың дүниетаным бейнесінің әр халықта
Когнитивті санадағы концепт типтерінің ешбіреуі “суреттегідей” жай-күйі толытай детализацияланбайды
М.Минскийдің көрсетуі бойынша динамикалық фреимдер немесе схема
концептіге тоқталсақ . Кеңістік схемалар өлшем схемалар , обьективтендіреді
Фреим концептілерге ұлттық дәстүріміздің ерекшелігін білдіретін , көкпар тарту
Ал , енді төрт құбыласы тең ; жегені алдында
Когнитивтік санада концептілік құрылымдардың тағы бір көп кездесетін түрі
Сценарий концепт . Әрекет , жылжу , қимыл-қозғалыс ,
“Ментальная модель непосредственно соотносится с так или иначе
Логикалық ұғымдық концепт . Концептілердің келісі бір типтеріне сезімдік
Логикалық – ұғымдық концепт : қазақтың ежелгі лингво -
Концепт тектік (родовой) термин , ал оның түрлеріне (вид)
Фразеологиялық концептілерді С.Жапақов өзінің ғылыми жұмысында фразеологиялық концептілерді деректі
“Деректі номинациямен байланысты фразеологиялық концептілердің бұл түрінде ұжымдық сипат
Абстракті сипаттағы концептілер инвариант мағынаға арқа сүйейді , онымен
Концептілік мәнге ие доминант сөздердің түрлері сананың когнитивті қызметімен
цептілердің вербалды ассоциясы әртүрлі фразеологиялық бірліктермен берілуі
мүмкін . Мәселен : “араздық” концепт көзіне түрпідей көріну
Аққу құсы пәктіктің , мәңгілік мөлдір махаббаттың
Өте күрделі абстракті ұғымдарды жеткізу жолында фразеологиялық бірліктер ең
Ойлау процесі , әлбетте , тіл-тілде сөйлеуші адамзаттың бәріне
Міне , осы тұста А.П.Бабушкин когнитивтік лингвистика ғылымына қатысты
Ментальды модель өзі суреттеп отырған реалийлердің конфигурациялық қасиетін қайталайды
концепт сценарийге жатқызғанымыз аққу құсы құс атаулының ішіндегі тіпті
Көпке мәлім бір ақиқатты , материалдық дүниені суреттеуде қандайда
Қазақ тіліндегі тіпті әлемдік тіл біліміндегі концептілердің құрылым типтерінің
Шындық когнитивтік санада көшірмесурет түрінде бейнеленбейді , когнитивтік санада
Қандай да бір концептілік мәнге ие сөздердің бірлігі олардың
Тілдік бірліктердің контексін когнитивтік аяда қараудың мәні айрықша .
Ғаламдағы заттар мен құбылыстар индивиттің немесе тілдік ұжымның санасында
Сонымен қатар ситуацияны танып білудің жолы болып табылатын түрлі
Өкінішке орай қазақша-орысша я болмаса қазақша мен қатар басқа
“Тары”концептісін арнайы зерттеген ғалым М.Н.Күштаева : “тары немесе оған
Тұрақты сөз оралымдары – өз табиғатында лексикалық қордың ауқымын
Д.С.Лихачевтың “концептілік өріс” деген терминіне аз кем тоқтала кетсек.
тұрақты мөлшерді сақтайдыма я болмаса уақыт озған сайын ,
Сөздердің әр кезде семантикалық құрылымын сипаттауда пайдаланылатын өзге де
Адамды өзге табиғи ортадан және де жануарлар әлемінен ажырататын
Сонымен айтар ойымызды тәмамдасақ концептілердің құрылымы мен типіне ойбейне,
Жалпы алғанда концепт дегеніміз адамның әрбір жалпы я болмаса
2 Концептілердің ішкі құрылымын түзуші мазмұндық компоненттер
2.1. Ғаламның тілдік бейнесіндегі «Өмір» концептісі
Концептке қандайда бір ауқымды идеяны сан алуан күрделі ұғым
Концептілік мәнге ие доминанттардың мағыналары мазмұндары тілдік модель арқылы
Концептілік мәнге ие доминанттардың ішкі құрылымы “этнос болмысына қатысты
Белгілі бір концептілердің ұлттық танымдық мәдени ақпараттық ішкі құрылымының
әрекетінің барысында келесі бір ұғымға , түсініктерге телуінің нәтижесінде
Нақты коцептіні құраушы әрбір сөз–символ, сөз – бейне. Яғни
Бастапқы атау мен кейінгі атауға қатысты ұғым түсініктер– адам-өмір-табиғат,
нысында көрініс тауып жататын ассоциацивті паралелдер. “Мұндай ассоциац-ивті паралелдердің
ылушы атаулардың, құблыстардың, қимыл-әрекеттердің т.б қай-қайсысына да ортақ болып
А.А.Потебня мағына таңбасы ұғымын былайша түсіндіреді: Знак значения есть
Мұндай “ортақ қасиет-айрықша белгі” [ 28,195 ] белгілі
лесі бір затты, қатар екі құбылысты, сол секілді іс-әрекеттерді
Бір заттың ерекше белгілері арқылы келесі бір затты тану,
Концептілік мәнге ие доминанттарды тілдік құралдар арқылы танытушы образ
нысанаға дәл тиер тұсы соғұрлым күшейе түседі. Образдың
Тілдік құралдардың түрлері (фразеологизмдер мақал-мәтелдер, поэтикалық образды сөздер ,
ұсынылған көркем бейнелердің ( образдардың ) баға жетпес қоймасы
Сөз образдар дүниенің тілдік бейнесін жасауға қатысатын тілдік бірліктер.
Концептілік мәнге ие доминант сөздерді танытушы тілдік құралдардың этимологиясын
Концептілер тіл иесі халықтың дүниеге деген көзқарасын когнитивті танымын,
Ғаламның тілдік бейнесі жөнінде ресейлік ғалым В.А.Маслова:тілдің лексикасында ,
ып жинақталған” бекітілген, сақталған тіл иесінің күллі дүние, әлем,
Тілдік қоғамдастықтың мүшесі-жекелеген адамдар өз өмірінің әрбір кезеңін зерделей
Концептілік мәнге ие доминанттың бойынан ұлттық-мәдени-танымдық колоритті өз бойына
Ендігі жерде қазіргі қазақ тіліндегі ұлттық-мәдени-танымдық мағлұматтарының ішкі құрылымын
Ғаламды танудың қуатты күші тіл. Тілдік көркем бейнеде мәуелі
Кондратов.А.М “Тіл қоршаған дүние туралы хабар беріп қана қоймайды,
В.Гумбольдт: “Тіл сыртқы ғалам мен адамның ішкі әлемінің арасындағы
Антрпоцентризм бағытындағы ғалымдардың пікірінше көркем мәтін де, поэтикалық бейнелі
Демек концепт – логика-философиялық ой арқалаған күрделітиптік құрылым .
Мұнда мәтін авторының және поэтикалық бейнелі сөздерді жасаушы халықтың
( автордың ) жекелеген қасиеттерін сипаттайтын ең жоғарғы психикалық
Адамзат қауымы өзінің даму жолының бастапқы кезеңінде-ақ жаңа
Концепт адамның терең ойлау күші арқылы пайда болады .
Концептіні тек тілдік тұрғыдан ғана зерттемей , кең эвристикалық
Когнитивтік бағытта концепт болжам ( гипотеза ) ұсыну,
Поэтикалық мәтінде әлемнің семантикалық көрінісі ретіндегі немесе бүкіл халықтың
Ұстаз ұқтыра алмағанды өмір ұқтыра алады деген мақалдың астарында
біріне оқушы. Ұстазың жол сілтейді, жүре білу өзіңе байланысты
Өмір концептісінің фразеологиялық тіркестердегі берілу жолына келетін болсақ.
Өмір бақи < адам баласының саналы өміріндегі істеген іс-әректі
Қазақ тіліндегі өмір концептісінің мән-мағынасын философиялық тұрғыдан кең түрде
Дүние бір қисық жол бұраңдаған.
Бақ тайса ерге дәулет құралмаған
Күніне тоқсан тоғыз бәле көрсең
Сонда да күдер үзбе бір алладан– деген өлең жолдарына
Көп адам дүниеге бой алдырған
Бой алдырған аяғын көп шалдырған – дегенде дүниенің немесе
Осы орайда академик Ә.Қайдар осындай тұрақты тіркестерге мынадай сипаттама
Фразеологизм (досл. “четыре угла мира”) употребляется для выражения понятий
Фразеолгизм вводится в речевую ситуацию благодария коррелятивным изменениям глагольного
Өмір концептісінің мәнін құраушы оның табиғатын түзуші келесі бір
элемент – дәурен болмақ. Дәурен сөзі көп ретте адам
Кемді күн қызық дәурен тату өткіз
Жетпесе біріңдікін бірің жеткіз – секілді өлең жолдарына негізгі
Өмір концептісінің ауқымының кеңдігін, беретін мағынасының күрделілігін “өмір” концептісінің
Заман – жер бетіндегі я болмаса бұ дүниедегі белгілі
Тілімізде заманның талабы, заманның ыңғайы, замана көші т.б деген
Заман сөзіне қатысты тілімізде “Заманың түлкі болса, тазы болып
оны аулап атудың немесе қолға түсірудің өзі саятшылар, аңшылар
Әдебиетте “зар заман” ақындары деген термин бар. Яғни зар
Жалпы жоғарыда айтылған мақалдың астарынан халықтың осындай ұлттық танымын
Өмір концептісінің мәнін танытушы элементтердің бірі–– тағдыр. Тағдыр
жазуы” дегенге келсек адам баласы өз өміріндегі қиыншылықтың алдында
Заман да, дәуір де бірінің артынан бірі өз кезегімен
Сонымен қазақтың өгіз аттай желмейді, өмір екі айналып келмейді
байтын темір жоқ, мәңгілік өмір жоқ ; өмір деген
ымдық талпынысынан туған, “тіл арқылы берілген көркем бейнелері” .
Поэтикалық образды сөздер арқылы адамдар өмірді физиологиялық тұр-
ғыдан “жұмбағы көп жанды зат” деп білген, сондай-ақ “жоғарғы
секілді, солай бола тұрса да шегі бар”деп ұғып, енді
мүшелеудің “детальдарының” әр басқа болып келетіндігімен” түсіндіреді. [47,68
Қазақ ұлтының “өмір” концептісіне берген танымдық мақал-мәтелдерінің тезаурустық реті
формасы, ол физикалық және химиялық формалардың сапасы жағынан неғұрлым
ұйымдасатын ашық жүйе болып табылады. Ол жүйеде зат алмасу,
тілерін мойындайды.) креационизм тұрғысынан көрінеді. Аристотельдің энтелехия туралы іліміне
дық емес “өмірлік күштің” (неміс биологы Г.Дриш), “өмірлік шабыттың”
мнің өкілдері де осыған ұқсас идеялар айтты. С.Аррениус өмір
ғарыштан әкелуі туралы болжам айтты. К.Бэр тірі және өлі
ынған теорияда бастапқыда белок тәріздес кешенді коллиодтық жүйелер –
сергаттар, ал содан соң алғашқы жанды денелер түзілген деп
ның молекулалары болады, олардың әрқайсысы атомдардың екі тізбегінен тұрады,
адам қызметінің негізгі мақсаты . Өмір мағынасы міне, осыған
ғынасы осы теориялық пайымдаулар әмбебап болуға үміт арта отырып,
болмауы себепті оның жөн-жосықсыздығы мен ақылға қонбайтыны паш етіледі.
немесе тежеп, оған елеулі ықпал етеді. Жеке және қоғамдық
дан біріктіретін ұғым. Бұл қозғалыс жеке және қоғамдық нәрселер
ұдайы өзгеріп отыруы мен, жеке адамды барған сайын жан–жақты
бекте тұжырымдалған. Адам өмірінің осындай формасы ғана обьективті мазмұны
делі құблыс. Ал өмір философиясы дегеніміз не? –деген сауалға
ліктерін идеалистік тұрғыдан жеңуге әрекет жасады. Бірақ өмір философиясы-
ның пайда болуы сол кездегі философияның дағдарысына ұшырап, ғылымнан
идеалистік философияға айналған. Қоғамның дағдарысы осы Өмір философиясының өмірлік
дық нәрсе деген қорытындылары арқылы көрінеді. Бұдан философияның басты
принципі – материя мен санаға қарағанда белсенді, көп түрлі,
лыста болатын дүниенің абсолюттік, шексіз бастамасы ретінде саналатын өмір
ұғымы. Өмірді сезім мүшелері, немесе ақыл-ой арқылы ұғыну мүмкін
Өмірдің болмысын, ішкі сырын, ондағы көптеген құбылыстары мен динамикалық
тілімізде тілдік бейнелер қазынасының көптеген бөлігі өмірдің өзіндегі сан
Тілімізде өмірден тепкі жеді (өмірде жолы болмады, өмірдегі күресінің
Өмір концептісінің қымбат екендігін танытатын тілдік модель ақындар тілінде
О, тағдыр неғылған зұлат ең!
Өмір- ай неғылған қымбат-ең!
Сағаттар ғасырмен өлшеніп
Минуттар болсаңшы жылға тең...
Шіркін өмір қымбатсың-ау дегенмен,
Алданыш боп біраз күнге келгенмен.
Айналсоқтап кете алмайды еш пенде,
Жапа шегіп қасірет уын жегенмен.
Біреуді ерте,біреуді жай тынбақсың
Жақсы жаман өз өмірін өткізбей,
Жарты минут жасасаң да қымбатсың
Арпалыспай тіршілікпен кім жатсын.
“қымбат өмір” сөз образдары қол жетпес құндылықтың символына айналған
өзге де құнды заттарға теңеудің өзінің қисыны келмейтіндігін, ақындардың
ыбының тілінен кездестіре алмаймыз. Тіпті “зұлматта, қу өмірдің” жарты
талған тәжірбиелері болса, екінші жағынан, өмір атты әлемнің өзіндік
ліктерін суреттеп тануға жетелеген себептер, тілдің бейнелі атауларының уәждік
Қазақ ұлтының тілінде өмірдегі тіршіліктің өзі негізінен – адамның
екеті, қимыл-қозғалысын сипаттайтын, суреттеп атайтын бірнеше мақал-мәтелдердің арқалаған образдары
Күреске қатысты болып келетін тілдік образды мақал-мәтелдердің ақпар-
аттың мазмұнды ішкі құрлымына үңілсек, мақал-мәтелдер бойындағы этностың танымында
лардың пайда болуының арғы жағында жатқан фондық негіздердегі алғашқы
Ғаламның тілдік бейнесінің, оның көріністерінің жеке-жеке (сурет үзінділерінің) фрагменттерінің
ының себебі, өмірдегі құбылысты қабылдаудағы, бейнелеген танымдағы, образды ойлаудағы
Өмірді тек қайғысы көп, қуанышы аз, ит өмір, қу
Ал, қызық өмір ақындар тілінде мынадай образдарға ие болады.
Туғанда дүние есігін ашады өлең
Өлең мен жер қойынына кірер денең
Өмірдегі қызығың бәрі өлеңмен
Ойлансаңшы бос қақпай елең-селең
–– деген мәтінде өмірдің қызығы мен рахаты тек өлеңді
қызық сөзі бұл күнде өз алдына тұрақты сөз тіркесінің
Бұл өмірдің қызығы махаббатпен
Көрге кірсең үлгілі жақсы атақпен
Арттағыға сөзіңмен ісің қалса,
Өлсең де өлмегенмен боласың тең.
Әрине, бұл жерде адресаттың танымында өмірдің қызығы не? Деген
лері өмірдің түкте қызығы жоқ бәрі алдамшы, жалған болып
Дәмі қайтпас, бұзылмас тәтті бар ма ?
Бір бес күннің орны жоқ арттағыға
Қай қызығы татиды қу өмірдің
Татуды араз жақынды жат қыларға ?
Кей сәтте адамдар өмірдің қызығынан саналы түрде бас тартатында
дері кездеседі. Мәселен :
Мен көрдім ғашық жардан уәдесіздік
Өмірдің қызығынан күдер үздік
Жылы жүрек суиды, жара түсті.
Шықпаған шыбын жанмен күн өткіздік.
Адам баласының өмірдің қызығынан бас тартуының абсолюттік шегі өзіне-өзі
Шіркін өмір қымбатсың-ау дегенмен,
Алданыш боп біраз күнге келгенмен
Айналсоқтап кете алмайды еш пенде
Жапа шегіп қасірет уын жегенмен
Біреуді ерте, біреуді жай тынбақсың,
Жарты минут жасасаң да қымбатсың
Жақсы-жаман өз өмірін өткізбей,
Арпалыспай тіршілікпен кім жатсын.
“Өмір” концептісінің ғаламның тілдік бейнесіндегі бірден бір көрінісі –оның
Концептілік мәнге ие доминант тілдік қолданысқа енгенде оның алды
Сұм дүние тонап жатыр ісің бар ма?
Баяғы күш, баяғы түсің бар ма ?
Алды үміт арты өкініш алдамшы өмір
Желігін жерге тықпас кісің бар ма ?
––деген өлең жолдарында “алдамшы өмірге” осындай поэтикалық анықтамалар беріледі.
Аталған тіркестегі образды айқындап көрсететін көріктеу құралы лингвистика-
да анықтауыштар деп аталады. Әдетте анықтауыштарды әдебиеттегі эпитеттер мен
Бұл жөнінде академик Р.Сыздық : “Эпитет адамның, заттың, құблыстың
тың, құблыстың, адамның өзіне тән қалыпты сынын (белгісін, қасиетін,
кені бұл белгі сол заттың адамның, құблыстың табиғи, қалыпты
Жоғарыдағы өлең мәтініндегі үшінші тармағында Алды үміт, арты-өкініш, алдамшы
нің негізі ұйытқысы болып табылады. Алғашқы тармақтағы сұм дүние
Жалпы “өмір” дегенді өте үлкен күрделі концепті деп танимыз.
Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ:–– деген поэтикалық образды сөз
Үп деген желге дірілдей берме
Шыдамдылықты ұнатады өмір
“Өмір” концептісіне табиғаттың бір құбылысы ретінде де анықтама
Өмір деген––бір жарқ еткен найзағай
Өмір деген––көк аспанның күркірі.
––деген поэтикалық образды тіркестерде ақынның өмірге деген көзқарасы осындай
омикасынан, тұрмыс дәулетінен, әдет-ғұрыпынан жырақ кетпейді. Ол оның
есте қалса, өмірде сол секілді өзінің мәнді не мәнсіз
Өмір дейтін––тағатсыз бір қозғалыс
Өмір дейтін––өлемін деп қарамау
– деп жыр жолдарына арқау болады. Ұлт танымында халық
Диірменнің тасындай
Шыр айналған дүние-ай––деген өлең тармағынан ұлттық мәдени танымды аңғаруымызға
Осы тұста атап өтетін бір мәселе: адамзат өзінің қалыптасу
Осындай ұстанымда қалыптасқан мәліметтер жүйесі негізінде тілдік модельдер арқылы
дамасы қалыптасады.
“Өмір” концептісінің негізгі логикалық моделі мынадай: “тіршілік, дүние, қозғалыс,
Өмір жолы––тар соқпақ, бір иген жоқ
Иілтіп екі басын ұстаған хақ
Иілген жолда тиянақ тегісітік жоқ,
Құлап кетпе тура шық көзіңе бақ.
Қабылдаушының мәтінді ұғынуына көмектесетін концептілік мәнге ие доминанттар –
// концептуалды )қасиетке ие, ал тілдік жүйенің дискретті бірлік
корреляциясы жоқ . Себебі концепттер арасында сәйкестігімен ұғынылатын (континуалдық)
Шынымен-ақ еткен еңбек еш кете ме ?!
Ұрланып есіл өмір босқа өте ме ?!
Тәкапар ұлы өмірдің зор толқыны
Шетіне лақтырып шошқа ете ме?!
Шағын контекстің тілі белгілі бір универсалды мағынаны жасаушы “мәнер
Сонымен қатар адамзат баласының “ғалам бейнесін” тұтастай қабылдау үшін
ның қалыптасуы және олардың өзектілігі мағына беретін тіл
Осы тұста Т.Я.Гольпериннің, И.И.Жилиннің т.б еңбектерінде тіл тек қатынас,
Осымен байланысты шағын контекстерде қолданылған тіл бірліктерінің жеке қолданысын
бірі болып тіл қолданысының когнитивтік негіздерін анықтауды өз зерттеу
бегінің нысаны еткен Қ.Жаманбаева тезаурустың қалыптасуының уәждік дең-
гейлерін адамның ішкі жай күйінің қажеттеліктерімен байланыстырып тезау-
русты дүниенің “тілдік модельі” деп атайды. Ал, жеке жазушының,
шығармашылығына қатысты көркем ойына сай форма іздеу барысына қатысты
Контекстің комуннитивтік бағдарына сай тілдік құралдардың таңдалуы адамзат баласының
Өмірдің алды––ыстық, арты суық
Алды––ойын, арт жағы мұнға жуық
Жақсы әнді тыңдасақ ой көзіңмен
Өмір сәуле көрсетер судай тұнық
немесе :
Өмір дегенге
Тірлікте сірә жетер ме ой
Жарық сәуледен басқаның бәрі бекер ғой
Бекер ғой бәрі
Бекер ғой бәрі бөтен ғой
Өмір деген бір күндік сәуле екен ғой ! ...
Осы арада ақындардың (Абай, Мұқағали) көркемдік әлемін талдауда олардың
Адамзат – бүгін адам, ертең топрақ
Бүгінгі өмір жарқылдап алдар бірақ
Ертең өзің қайдасың білемісің
Өлмек үшін туғансың ойла шырақ.
Бұл мысалдардан халық танымы мен ақын танымы астасып тыңдарманын
мақал-мәтелдердің фразеологиялық тіркестердің де типологиялық модельдері де кездеседі. (мысал)
Сонымен бірге ұлттық және ақынның образды ойлауымен оны сөзде
Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ, Алды үміт арты өкініш
Адам баласының ішкі дүниесін суреттеуде халықта, ақын да басқа
Әлбетте заман өтіп, уақыт оза келе этникалық өзіндік сана
хайкалық, әпсаналық түсініктерден ажырай түседі. Дегенмен, Көк тәңірдің, Ұмай
Қорыта келгенде халық танымының образды ойлауымен сол ойын көркем
тері” деп табуға болады.
2.2. << Жан мен Тән >> микроконцептісінің тілдік
Қазақ ұлтының ұлттық болмысын танытатын таным түсініктердің кейбіреуі тілдік
Сөз орайына қарай айта кетсек тілімізде “жан мен тәнге”
Концептілерге талдау жасағанда , әр тілде өзіндік мәдени ерекше
“Жан” концептісі көзге көрінбейтін, қолға ұсталмайтын, түрлі сезім мүшелері
амыз. Олар негізінен тілімізде мынандай тілдік құралдарда: символдар, перифразалар,
“Жан” концептісі – өмірдегі тіршілік иесінің барлығына тән биологиялық
Жанның осындай ерекшілігіне қатысты академик А.Қайдар Жан алқымға келу
Жан алқымына келу = “наступить на горла”, “душа в
Фразеологизм (досл. “душа его подступает к горлу”) как и
В зависмости от контекста фразеологизм вводится в речь поррелятивными
са, менің бұйрығымсыз бір снаряд шығарма,-деді Мұрат взвод командиріне-“Пока
Жанның осындай жылжымалы қасиетін ғалым одан әрмен қарай мақал-
<ауыс. Адам жас кезінде жанын онша қадірлемейді, өзін отқа
бола бастайды, сондықтанда оны мәпелеп күту, аяу, орынсыз қинамау,
ау т.т адамның алдына қойған басты мақсатына айналды. Жанның
Жалпы “Жан” концептісі күрделі лингво-логика-психофилософиялық кат-егория. “Жан” концептісін әр
Жаңа лингвистикалық тұрғыда берген түсініктемеге де назар аударайық.
“Жан” сөзіне қазақ тілінің түсіндірме сөздігі мынадай анықтама береді.
Жан зат діни. 1. Жан-жануарларға тіршілік беретін рух. Құран
Фразеологизмдерде: Жан алар, а) Жан алғыш, өлтіруші. ә) Қан
Жан алқымға тірелді . Қыспаққа түсті, қысыл таяңға кездесті.
Жан алқымда. Қысыл таяңда, асығыста.
Жан алушы. Жан алғыш, әзірейіл.
Жан алыс, жан беріс. Қан төгіс қырғын.
Жан ауырды. а) Жанға батты, азабын тартты ә)
Жаны ашыды а) Есіркеп мүсіркейді, аяды. ә) Қамқорлық жасады,
Жан ашыр а) Ет жақын туған туыс ә)
Жан ашырлық . Ниеттестік, тілектестік
Жан зат. 1. Еңбек процесінде құрал-сайман өндіретін күш иесі,
Фразеологизмдерде кездесуі :
Жан басына
Жан біткен
Жан біткенді
Тірі жан .
Жан ет 1) От алып жалындау, қызулана тұтану 2)
Фразеологизмдерде кездесуі :
Арманы жанды
Бағы жанды
Бал-бұл жанды
Жұлдызы жанды
Ал, поэтикалық бейнелі образды сөздерде осы сөздерді қолданыс аясына
Сақ етер тиді саныма
Сақсырым толды қаныма
Жара бір қатты жан тәтті
Жара аузына қан қатты
Әрине, бұл төрт тармақты жырда негізгі ойдың қазығы жара
Психология ғылымында жан категориясының зерттелу тарихы былайша өрбиді.
Ерте замандардан пайда болып, ғасырлар бойы соқыр сенім нанымдар
Жан туралы ғылыми түсінік ежелгі гректердің әмбебап ғалымы Аристотель
Психология ғылымының тарихында бір-біріне қарама-қарсы екі бағыттың үздіксіз ой
өсіп отыратындығын айтып, материалистік тұжырым жасады. Сол заманның
екінші бір ойшылы, идеалист Платон ( б.э.д 427-347)
Психикалық әрекетті осылайша екі түрлі көзқарас тұрғысынан түсіну қоғ-ам
Жан дүниесінің сыры жайлы дәйекті пікірлерді қазақ ойшылдары да
Идеалистік философияда Жан сананың әр қилы элементтерімен теңестіріледі. Платон
Тілдегі жан тәтті тіркесінің беретін екінші мағынасына үңілсек жанның
Жан тәтті тіркесінің бір нұсқасы мынадай мақал-мәтел ретінде де
Жан – тіршілік етуші организімнің бәріне ортақ. Бізге маңыздысы
Жан дәрмен қылды; жанды алды; жанды мен жансызға арыз
Жанның адамға мәңгілік дүние емес екендігін оның адам тәнінде
Жан тәнге қонақ ; Әзірейіл барда жаным бар деме,
Еңсегей бойлы Ер Есім
Есігіңе келіп тұр
Алғалы тұр жаныңды
Шашқалы тұр қаныңды-десе бұл жерде жан алушы адам ,
Әзірейіл келген күн
Жан қалар жер қайда бар!?
Дүние деген шолақ депті
Жан кеудеге қонақ депті
Ахирет деген бір киім
Алып қайтар сол-ақ депті
Жігіттер, жалған дүние бізден қалар
Бір күні ажал келіп оны да алар
Жан шығып дүниеден көшкеннен соң
Мал-мүлкің қатын балаң бәрі қалар
Шал ақын.
“Жан” концептісінің енді бір логикалық моделі оның “адам” дегеннің
Қазақтар дүниетанымында жан – ғаламның кіші бейнесі, адамның он
Біз зерттеу жұмысымыздың барысында “жан” концептісі сөз болған жерде
Адам ар. зат 1 Ойлау және сөйлеу қаблеті бар
Ұлтымыздың дүниетанымындағы дүниенің тілдік бейнесі жанға қатысты болып келгенде
Мақал-мәтелдерде : Жақсы ат жанға серік, жақсы ит
Жалпы жан тірі организімнің бәріне ортақ. Ал адам жаны
Малда да бар жан мен тән
Ақыл сезім болмаса
Тіршіліктің несі сән
Тереңге бой қоймаса .
“Жан” концептісінің келесі бір логикалық модельі оның адам баласының
Тұрақты тіркестерде негізінен жаны ауыртпалыққа душар болса, немесе тыныштық
Енді бірде Жан мен Тән зат. Бар жаны, бар
Жан тәнімен. үст. Бар ықыласымен ынтасымен. Кірпіжан күй тартқанда
Жанның тыныштықта болуы адамның бірден бір арманы. Тілімізде осы-ған
тыныш, бейғам өмір сүруден артық бұл дүниеде еш рахат
Поэтикалы образды сөздерде “жан” концептісі ақындар танымында оның жараланатыны
Жаны жара бір жанмын қаны қара ,
Мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла
“Жан” концептісінің жоғарыда айтқанымыздай формасы бар деген едік. Оған
Ал бүгінгі күні ғылым мен техниканың жетілген заманында жанды
Адамның ең ерекше қасиеті – жаны. Ол – организімнің
Мал мен адамның жан сезімі бірдей емес .Сондықтан малдың
Сондықтан мұндай прогресивті пікірлер қазақ халқы арасында да көп
Адам баласы өзінің дене құрылысы жайында ешқандай түсінігі болмаған
Басқа елдердің халықтарында жанды дінге байланыстырып, құдайдың әм-
іріне келтіріп, адам өлгенде жан басқа кісіге кіреді деушілер
Бір айтатын жәйт адамның-жаны, белоксыз бір адамнан екінші адамға
“Жан” концептісі сөз болған жерде әрине оның барып қонақтайтын
Тән адам баласының алпыс екі тамыры мен он екі
Тән. ир. зат. Адамның денесі, тұла бойы.
Тән. Біреуге бір нәрсеге қатысты, телулі.
Баяғы тіптік сұңғақ денесі толысып, тұла бойында егде тартқан
Тәнге қатысты тілдік деректерден тән ұғымын бейнелеп білдіруін оның
Қазақтар ұғымында “тән” концептісі сөз болған жағдайда оның жұбы
деректерден анықтауымызға болады. Мәселен Тән мен Жанның бірлігі екуінің
мақал - мәтелдердің жасалуына “жан мен тән” концептілік мәнге
Жан мен Тәннің ажырамас бірлігі ақындар танымына да арқау
Ақыл мен жан – мен өзім , тән -менікі
“Мені” мен “менікінің” мағынасы-екі
“Мен” өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан,
“Менікі” өлсе өлсін оған бекі
Шырақтар ынталарың “менікінде”
Тән құмарын іздейсің күні-түнде.
Әділеттік, арлылық, махаббатпен
Үй жолдасың қабірден ары өткенде
Адам ғалым дүниені дер менікі
Менікі деп жүргенің бәрі оныкі
Тән қалып, мал да қалып, жан кеткенде
Сонда ойла болады не сенікі.
Келтірілген өлең мағынасында негізгі ойдың айтары жан мен тәнге
Сонымен жан мен тән концептілерінің қатысуымен жасалған логикалық моделдер
2.3 Ғаламның концептуальды бейнесіндегі “Өлім” концептісі
Қазақ ұлтының дүниетанымындағы дүниенің тілдік бейнесінің бірқатары “Ажал және
Ажал ар.зат Өлім, қаза. Мезгілінен ертерек Ажал неге сұқтанды.
Ажалдай сын. Ажал сияқты. Ажалдай арсыз болсаң да, Жеңілер
Ажалды сын 1 Ажалы жеткен. Айдалаға атқан оқ ажалдыға
Ажалсыз сын 1 Өлмейтін өлім жетпейтін. Көзіме толды қанды
Ажалшы зат сөйл. Өлім әкелуші, өлтіруші. Осы еді Болатшиннің
“Ажал” концептісі Өлімге қарағанда жоғарыдағыдай өз ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Ажалдың
Өлім концептісін негізінен мынадай мағынада түсінуімізге болады Өлім зат
Қазақтардың дәстүрлі ғаламды тануының құрамдас бөлшектерінің бірі болып табылатын
Ажал мен Өлімге қатысты бейнелі поэтикалық образды сөздердің ішкі
Ажал айдады (қатерге ұрынуына, өлімге душар болуына ажалдың септігі
Ажал адамға кейде тосыннан келсе енді бірде оның келуі
Адам өміріндегі ажал мен өлім табиғилығымен қатар діни сенімде
Адамзат баласы өмір бойы ажал мен өлім екеуімен “күресіп”
Ажалдың тосыннан , оқыстан айтпай келетінін , қашсаң құтыла
Осы орайда біз “ажал” концептісі негізгі доминант болып көптеген
Ажал ажарыңа да қарамайды, Базарыңа да қарамайды < ауыс
Ажал ақылдының алдында бас иеді, Ақылсыз басына тас үйеді
Ажал ақымақ үшін-алтау, Ақылды үшін-біреу < 1 ақылы аз,
Ажалды ана жеңеді, Ана жеңбесе бала жеңеді < ауыс
Ажалды қарға бүркітпен ойнайды < 1 бүркіт құс біткеннің
Ажалды өле ме, ауырулы өле ме ? < мақал
Ажал емнен қашар, Ашу мінезі кеңнен қашар <
Ажалсыз жан шықпайды < ауыс адам ауру-сырқаудан қанша қиналса
Ажал төрелеп келсе-кәріге, Төтендеп келсе жасқа келеді < ауыс
Ал “ажал” концептісі ақындардың танымында поэтикалық образды сөздермен көмкерілген
Ажал шіркін алыста емес жуықта
Түссеңдер, міне , қара лашық
Түспесеңдер жолың ашық
Тәтіқара ақын .
деген ақын танымында ажалдың бізбен күнделікті өмірде қатар жүретіні
Сексен деген жасыңыз
Қараңғы тұман түн екен ,
Тоқсан деген жасыңыз
Ажалдан басқа жоқ екен
Бұқар жырау
деп келетін толғауда адам өмірі өлшеулі ол бұ дүниенің
Екі арыстан жабылса дәуді өлтірер
Ажал жетсе аурусыз сауды өлтірер
Шал ақын
деген жыр жолдарында Ажалдың кісі таңдамайтыны соншалық өледі
Сап, сап, көңілім сап, көңілім !
Сана қылма бекерге
Сан қылғанмен пайда жоқ
Дүние даяр өтерге
Ажал даяр жетерге
Абай
деген өлең жолдарында ақын ажал да, өлім де табиғи
Ажал уақыты жеткен соң
Соның да гүлі қурапты
Қырына алған бұл өлім
Сабыр қылсақ керекті
десе енді бірде
Өлейін деп өлмейді өлерлік жан
Әсте өлмесін білгендей қылық қылған
Ажал келіп бас салса, жанды ұрласа
Өмір қайда, сен қайда соны да ойла
дегенді ақын насихат етеді. Бұл жыр жолдарынан аңғарғанымыздай ажалдың
Өмір де бір затқа, я болмаса құбылысқа деген адам
Ажал деген
Бейнетіңнен арылғаның секілді
Ажал деген
Кеселіңнен жазылғаның секілді
Құрсауланған қабырғасы қамақтың
Қақырап бір жазылғаны секілді
Ажал деген
Сабыр келіп, аптығыңның басылғаны секілді
Жұпары аңқып
Гүл қауызы ашылғаны секілді
Ескі-құсқы киміңдей тарылған сұм дүние
Іріп түсіп күлдей желге шашылғаны секілді
Ажал деген
Жаның тыншып, марқайғаның секілді
Желді жеккен
Саясында жантайғаның секілді
Жылдар бойы зындан бағын зарығып
Өз үйіңе аңсап келіп шалқайғаның секілді
Жалпы ажал өзінің тосынан , оқыстан , күнделікті адам
Өлім зат 1 Жүрек соғуының тоқтауы; ажал, қаза. Өлімнің
Адамның үлкен армандарының бірі мәңгілік өмір. Бірақ оған бүгінгі
Өлім-организм тіршілігінің болмай қоймайтын тежеулі , жанды тіршілік иесінің
Өлім ұғымымен негізінен Ажал , Қаза ұғымдары қатар айтылады
“Өлім” концептісінің негізгі ілкі түбірі өл . Өл сөзінің
“Өлім” концептісі негізгі доминант болып бейнелі оралымдар мен мақал
“Өлім” концептісі доминант болған фразеологизмдердің енді бір сыпырасы өздерінің
“Өлім” концептісіне қатысты біршама тілдік ақпараттарды халық даналығынан алуымызға
Ендігі жерде солардың беретін мағынасы мен танымын аңғарып көрелік.
Өлімнен басқаның ертерек болғаны жақсы < 1.ешкім де ерте
Өлімнен қорқып , өмір сүрме <ауыс. Жұмыр басты пенде
Концептілік мәнге ие деп таныған Өлім концептісінің негізінде жасалған
Олардың негізін тіліміздегі Өлімнен ұят күшті ; Ауыру аздырады,
Жауға шаптым ту байлап
Шепті бұздым айғайлап,
Дұшпаннан көрген қорлықтан
Жалынды жүрек жан қайнап
Ел-жұртты қорғайлап,
Өлімге жүрміз бел байлап
деген жырау толғауында адам баласы өзінің өмірін кей жағдайда
Иманын айтып өлерде,
Иекке жаны келгенде
Сәлем айтты үш қайта,
Кеттім деп сізді көре алмай
Батырды қолдан өткіздім
Сәлемін міне жеткіздім.
деген жыр жолдарынан жанның жылжымалы қозғалыс иесі екенін анық
Өлімге кейде адам баласы сене бермейді. Өмір мәңгілік дүние
Болса да өзге өтірік, өлім рас,
Бұрынғы өлгендерден қалған мирас
Ғаламның он сегіз мың бәрі өзгеріп
Бұл дүние болар бір күн жоқ жым-жылас
Қолтума Сармұратұлы.
Бұл жыр жолдарынан әрине адам баласы өлімнің рас екендігін
Бұл дүние ойлағанмен дерегі жоқ,
Таңдағы ақ өлімнен керегі жоқ
Қалғаны тоқсаныңның мынау болса ,
Жүзіңді сұрамаймын керегі жоқ.
Қолтума Сармұратұлы .
Ақын толғауынан аңғарғанымыздай бүгінгі тілдік қорымызда бар ақ өлім
Өлімнен құтылмайсың қашсаң-дағы
Атадан арыстан туып ассаң-дағы
Алладан шыныменен жарлық келсе
Жұлдызда жерге түсер аспандағы
Демек , өлім жалпы адамзатқа ортақ . Ол жасыңа,
Өлейін деп өлмейді өлерлік жан
Әсте өлмесін білгендей қылық қылған
Ажал келіп бас салса, жанды ұрласа
Өмір қайда, сен қайда, соны да ойла
Жалпы адамзат қоғамында Өмір , Жан мен Тән екеуінің
Өлімнен қорқам
Кете жаздаймын жынданып
Өмір бар жерде
Өлім деген бір жүр қауіп
Ажалды қойшы,
Байқатпай соғар ұрланып
Алдына оның жүрміз ғой күнде мың барып
Ажалды қойшы алдына оның мың барып
Мың кетіп жүрміз ғой сұранып кейде ұрланып
Өлімнен қорқам , кезегі бір күн келер деп
Асықпай , саспай,
Алдымды менің тұр бағып
деген жыр жолдарынан өлімнің қашанда адам жадында мықтап ұялап
Бірақ адам баласы өмірдегі жақсы мен жаманға , қуаныш
Өмірді қандай сыйласаң,
Өлімді сондай жат көрме !
Адам баласының үлкен мұраттарының бірі мәңгілік өмір болғандығын жоғарыда
Өлмегенде не өлмейді
Жақсының аты өлмейді
Ғалымның хаты өлмейді.
Бұл өлім қайда жоқ ?
Жарқыраған айда жоқ
Күркіреген күнде жоқ
Өтері өтіп кеткен соң
Мың теңгелік қайғыдан
Бір теңгелік пайда жоқ.
деген риторикалық жыр жолдарында өлмейтін нәрсе аз екендігін пайымдауымызға
Адам өміріндегі Өлім –“тіршіліктің тоқтауының”, “Қара түнектің”, “белгісіздіктің” символы,
Қазақтың мифтік , діни, концептуалды танымында “Ажал мен Өлім”
Сонымен концептілердің ішкі құрылымында “ о дүние-өлім” архетипі
Қорыта келгенде концептілердің ішкі құрылымындағы этномәдени танымдық “соқпақтарды” қазақтардың
Қазақ тіліндегі концептілердің ішкі құрылымында сақталған этномәдени танымдық соқпақтар
Ұлттық біртұтас танымынан ортақ этномәдени танымдық негіздер тіл иесі
Ғаламның тілдік бейнесін жасауға жәрдемдесетін концептілердің ішкі құрылымында “жинақталып
Концептілердің ішкі құрлымының көмегімен тілдік құралдардың мәдени ақпаратты логикалық
Қазақ тілінің концептілерінің мағынасы өзге де ұлттардікімен бірдей мағынада
Қазақ этносының өзіне тән , тіршілік етуші ортасына ,
Қорытынды
Қазіргі тіл білімінде когнитивтік лингвистика, психолингвистика, лингвомәдениеттаным, социолингвистика, этнолингвистика
Когнитивтік лингвистика – ғаламның тілдік бейнесінің концепциялары тұрғысынан тіл
Ұлттың ерекшелігін, таным түсінігін, сана-сезімін, ой-өрісін, болмыс-бітімін, яғни бір
Әрбір тілдік модельдің концептілік мәнін оның симатикалық және
Белгілі бір тілдің концептілік аясы этностың және оның
Бұл семасиологиядағы мағына категориясына теориялық тұрғыдан қарауды талап етеді.
Адам санасындағы болмыс пен ақиқат әлем жайлы мәліметтерді зерделеу
Ғаламның тілдік бейнесі когнетивтік санада ой бейнелер, фреимдер, сценарилер,
Ғаламдағы заттар мен құбылыстар индивиттің немесе тілдік ұжымның санасында
Концепт қандайда ауқымды идея сан алуан күрделі ұғым түсініктердің
Нақты концептіні құраушы әр бір сөз символ, сөз бейне,
Мәдени концептілік мәнге ие доминанттар өз шеңберін деректі дерексіз
Қазақ тілінде «Өмір» концептісінің мән–мағынасын философиялық тұрғыдан кең түрде
Концептілерге талдау жасағанда, әр тілде өзіндік мәдени ерекше (культурно-специфных
амыз. Олар негізінен тілімізде мынандай тілдік құралдарда: символдар, перифразалар,
«Жан мен Тән» концептісі тілдік деректерде поэтикалық образда бейнеленуінің
Қазақтардың дәстүрлі ғаламды тануының құрамдас бөлшектерінің бірі болып табылатын
Ажал мен Өлімге қатысты бейнелі поэтикалық образды сөздердің ішкі
Қазақ тіліндегі концептілердің ішкі құрылымында сақталған этномәдени танымдық соқпақтар
Ұлттық біртұтас танымынан ортақ этномәдени танымдық негіздер тіл иесі
Ғаламның тілдік бейнесін жасауға жәрдемдесетін концептілердің ішкі құрылымында “жинақталып
Қазақ этносының өзіне тән , тіршілік етуші ортасына ,
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Шедровицкий . Г .П, Розин . М
2. Сулейменова .Э .
3. Сейдімбек .А. Сонар
4. Арутюнова.С.А. Народы и
5. Күштаева.М.Т. “Тары” концептісінің семантикалық
6. Сугирбекова.С.Р. Концепты контраста в романе Д.М.Достаевского
7. Маслова.В.А. Введение
8. Лихачев.Д.С.
9. Гуревич.А.Я. Категория средневековой
10. Мороховский.А.Н. “Культурные” и “некультурные” слова // Концептуальный
11. Вежбицкая.А. Язык .
12. Лихачев.Д.С. Концептосфера
13. Колесов.В.В. Концепт культуры :
14. Аскольдов-Алексеев С.А. Концепт
15. Рябцева .Н.К. “Вопрос”: прототипическое значение концепта
16. Бабушкин.А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка
17. Маслова.В.А. Лингвокультурология -М
18. Серебренников.Б.А. и.др
19. Манкеева.Ж.А. Қазақ тілінің заттық мәдени лексикасы:
20. Смағұлова.Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері.
21. Сәтенова.С. Қазақ
22. Жаманбаева.Қ. Тіл
23. Ақбердиева.Б. Лексика-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық құрылымдар :
24. Снасапова.Г.Ж. Ғ.Мүсіреповтың “Ұлпан”
25. Cейілхан.А.Қ. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық мәні :
26. Сейсенова.А.
27. Жапақов.С.И. Эпикалық фразеологизмдердің когнитивтік негіздері Канд.дис.
28. Сағидолда.Г. Поэтикалық фразеологизмдердің этномәдени
29. Сыбанбаева.А.С. Қазақ тіліндегі концептуалдық метафораның
30. Е.С. Кубрякова. Об одном фрагменте
31. Минский.М. Фреймы для представления знаний
32. Ван.ДейкТ.А Фреймы знаний и понимание
33. Астафурова.Т.Н. Стратегий комуникативного поведения в профессинального –
34. Филлмор.Ч. Фреймы и сеантика понимания // Новое
35. Рудинская.Л.С. Современные тенденций развития гематологической терминологий (на
1996,-187c
36. Гусейкова.Т.С. Трансформация фразеологических единиц как способ
37. Каменская.О.л. Касевич.В.Б. Языковые структуры и когнитивная
38. Большой англо-руский словарь (Под.ред. И.Р.Гальперина)
39. Кондратов.А.М. Звуки и знаки
40. В фон Гумбольдт
41. Қайдаров.Ә.Т. Қазақ этнолингвистикасы //
42. Манкеева.Ж.А.
43. Шойбеков.Р.Н.
44. Потебня.А.А.
45. Р.Сыздық. Эпос тілі
46. Залевская.А.А. Введение в психолингвистику
47. Телия.В.Н.
48. Философиялық сөздік А,1996,-526б
59. Тұрғынбаев.Ә. Философия А,
50. Қайдар.Ә. Тысяча метках
51. Қайдар.Ә. Халық
52. Бердіоңғаров.Қ. Тылсым
53. Қ.Т.Т.С.
54. Қ.Т.Т.С.
55. Қ.Т.Т.С.
56. Қ.Т.Т.С.
57. Психология А,-2000,178б
Р.Сыздық. Абай және қазақтың әдеби тілі А,2004, -616с
3





21 мамыр 2019ж.
2008-2018 topreferat.com - Қазақша рефераттар, курстық, дипломдық жұмыстар

^