Араб және парсы кірме сөздерінің қолданылатын салалары сканерленген диплом жұмысы
№1221



КІРІСПЕ
Ү Араб-парсы элементтері қазақ тілінің сөздік коры-нан белгілі бір орын алатынын жоғарыда әцгімс еттік. Мұндай сөздерді қазақ тілінде колдану өрісі мсйлінше кең, әрі алуан түрлі болып келеді. Араб және парсы тіл-. дерінен ауысқан сөздер адамдар арасындағы тілдік қарым-қатынастың сан қырлы жақтарын қамтиды:
Тәрбие және білім беру саласы: CJ\-<Х" «кәмаләт» (кәмелет — өсіп жетілген кез, толыққан шақ), «тәрбийә» (тәрбие), (ъЬ>л «му'әллем» (мұғалім), «қәләм» (қалам), t-> 115" «кетаб» (кітап), _^1ль «дәфтәр» (дәптер), Ь (_J.J f «әлеф-ба» (әліппем OLjM «әдәбийат» (әдебиет), f «эмла» (емле — дұрыс жазу ережесі, орфография),-^^«кағәз» (қатаз), (j-i «фәнн» (пән, предмет), ^іСо «мәктәб» ^мектеп), Јtj^ «тарих» (тарих), Ofji «дәват» (дәуіт)
тағыбаскалар. \
р~а л ы м с а л a c ы.ү Ксзінде «Қият, Отырар, Тараз, Шаш, Бүхара, Самарқаид және басқа қалалар мәдениет-тің ірі-ірі орталықтарына айналды, бұларда Әл-Хорезми, Әл-Фараби, Әл-Беруни, Әбу Әли ибн Сина және бүкіл территориясыпда араб әдеби тілінің орнығуы себепті көп-теген аса көрнекті ғалымдар мен ақындар өздерінің шы-ғармаларын осы тілде жазды>й, Мұның өзі араб тілінде ғылыми терминдердің қалыгггасуына едәуір ықпал етті. Бұл кезде Орта шығыс елдерінде әсіресе жаратылыстану ғылымдары зор қарқынмен дамыды. Мемлекеттік дін—• ислам кеңінен таратыл
ы. /Крабтар жаулап алған жер-
1 Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1980, I т., 365-6.
лерде ежелгі түрік жазуы ығыстырылып, опыц ориына араб тілі мен араб жазуы енгізілділ
ftP^te-бірте Азия мен Еврогіайьіц көптеген тілдоріне арабша ғылыми терминдер ене бастады. Әсіресс матема-тика, астрономия, география, теңіз істері мен сауда са-ласындағы, әкімшілік терминдері кең өріс алдььуОлар: азурит, азимут, алколоид, альмукантарат, альгорифм, алгебра, икс, цифра, зенит, вега, маркеб, муссон, везир, халиф сияқты сөздер. Мұндай мысалдарды кептеп келтіруге болар еді.
Қазіргі өзбек және азербайжан тілдерінде орыс және интернационалдық терминологиямен қатар арабша ғы-лыми терминдер де жиі қолданылады. Ғылыми термино-логия саласында қазақ тіліне енген араб сөздері онша көп емес. Қазақ тіліндегі ғылыми терминдер негізінен орыс тілінен алынған; кейде қазақ тілі өзінің ежелгі, төл сөздерінін. негізінде яки шет тілдерден алынған термин-дерді калькалау арқылы қазақ терминдерін жасайды. ,
Математика, филология және химия ғылымдарында оқта-текте болса да түп-төркіні араб тілінен шығатын терминдер қолданылып келеді. Бұлар: зат, нүкте, амал, шартты, дәреже және басқа сөздер. Ғылымның бүл сала-сында сондай-ақ қазак, орыс және орыс тілі арқылы қа-зақ тіліне енген интернационалдық терминдер де қолданылады. Осындай интернационалдық сипаттағы терминология қүрамында арғы тегі араб тілінен шыққан бірен-саран сөздер де (изафет, калий, логарифм, алкали-метрия т. б.) үшырасып қалады.
Астрономия. Астрономиялык үғымдарды білді-ретін терминдердің ішінде тәжікше-парсыша күн аттары қазақ тілінде кецінен қолданылады: ^^ шәмбе (сенбі), йәкшәмбе (жексенбі),^>->~^зідушәмбе (дүйсенбі), ^ сешәмбе (сейсенбі), Aixi»_jLgj> чәһар шәмбе (сәрсенбі), l4-*~^'^-J пәнджшәмбе (бейсенбі). Апта — ұзақтығы жеті күн тәулігінё тең уақыт өлшемі екені мәлім. Демек, «апта» — «жеті» деген сөз. Сондықтан қазақ тілінде «апта» кейде «жеті» деп те, «жұма» деп те айты-ла береді. «Апта» сөзі санскритше — һаптан, парсыша — һәфтә, грекше — хәпта, румынша — шәптә болып келеді.
«Жүма» сөзінің түп-төркіні араб тіліпсп шыққан. Ол арабша ал*». джом'э, яғни апта, жұма, жньш дсген мағынаны білдіреді.
Реті келгенде айта кетейік, ертедегі павшюпдықтар сол кезде өздеріпе мәлім болғам жсті аспан шырағының (Күн, Ай, Мсркурий, Шолпан, Марс, Юпитер, Сатурн) санына сәйкес етіп аптаның күндсрін белгілеген. Жалпы Шыіғыс халықтарының үғымында «жеті» саны үлкен роль атқарған. Олардың үғымы бойынша әлемде жеті плане-та, жеті теңіз, жердің жеті қабаты, жеті қабат аспан әлемі болған. Ислам діні тараудан көп ғасырлар бүрын-ақ қазақтарда жеті қой кұдайы, жеті нан күдайы, жеті тиын құдайы беру сияқты әдет орьш алып келген,
Қазақтар арасында «жеті» саны қасиетті сан деп есептелген. Сондықтан фольклорда да, жазба әдебиетте де «жеті» саны жиі үшырайды. Мәселен: жеті басты жалмауыз, жеті ғалам, жеті қабат жер астында, жерден жеті қоян тапқандай, жеті түнде 2 т. б. сөз тіркестері бүған толық дәлел.
Аспан әлемінің кейбір құбылыстарын, ондағы жұл-дыздардың қозғалу тәртібін біршама тәуір білуге көшпе-лі қазактарды өмірдің өзі мәжбүр еткен. Қазақтың есеп-шілері Жеті қарақшы мен Үркер жұлдыздарына қарап түрып туннің қай мезгілі екенін, Үркерге қарап жылдың қай мезгілі екенін білетін болған. Бір жұлдыздарға қарап бағыт-бағдар анықтаса, екіншісіне қарап ауа райының калай болатынын күні бүрын топшылап отырған. V Сонау орта іғасырда-ак, казақтар шокжүлдыздар мен планеталардың халықтық атауларымен бірге арабша ат-



Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Жұмыс көлемі: 68 бет
Пәні: Тілтану

-----------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------
https://www.topreferat.com/
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ҚЫСҚАРТЫЛҒАН МӘТІНІ

KazRef
Take
22
ЖОСПАРЫ
КІРІСПЕ
Ү Араб-парсы элементтері қазақ тілінің сөздік коры-нан белгілі бір
Тәрбие және білім
тағыбаскалар. \
р~а л ы м с а л a c
1 Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1980, I т., 365-6.
лерде ежелгі түрік жазуы ығыстырылып, опыц ориына араб тілі
ftP^te-бірте Азия мен Еврогіайьіц көптеген тілдоріне арабша ғылыми терминдер
Қазіргі өзбек және азербайжан тілдерінде орыс және интернационалдық терминологиямен
Математика, филология және химия ғылымдарында оқта-текте болса да түп-төркіні
Астрономия. Астрономиялык үғымдарды білді-ретін терминдердің ішінде тәжікше-парсыша күн аттары
Реті келгенде айта кетейік, ертедегі павшюпдықтар сол кезде өздеріпе
Қазақтар арасында «жеті» саны қасиетті сан деп есептелген. Сондықтан
Аспан әлемінің кейбір құбылыстарын, ондағы жұл-дыздардың қозғалу тәртібін біршама
2 Қеңесбаев I. Қазақ тілінін; фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1977,
тарын да қолданып отыргап. Мосслсн, жұлдыздардың
' Jj.^-
зул-хидл^ә.
Бұлардан басқа қазақтарда ай саиау жүйесінің өз календары болған.
Сөйтіп, бұрын қазақтарда жаңа жыл наурыз айынан басталатын болған.
(Аи~календары
Орысша г—
'Қазақша Қай тілдои Сөздіц
ай аттары ай аттары шыққан түбірі, тсті
март наурыз (парсы) J3jy поу-руз, япш
кун» дсгсн соз
апрель көкск —
май мамыр —
июнь маусым (араб) р-*"3-я
1 мерзімі, орақ, жиыи-
/
июль шілде (парсы) А-^ челде, яғни қырық
күп
август тамыз —
сентябрь кыркуйск f *
октябрь қазан (парсы) <и'_г& хозан,
ноябрь қараша (араб) jcLe хәрадж, яғни
садақа, салық
декабрь желтоқсан / —
январь каңтар —
февраль акпан
цазірп қазақ тілшде де наурыз, көкек, мамыр, мау-сым, шілде,
Наурыз айы жөнінде халықта: «Жақсылығына алса қүт,
3 Құканбаев А. Шығармаларыиьщ екі томдық толық жинағы. Ал-
матьг, 1977, II
Таразы (Орион шоқжүлдызы) жұлдызы - - жаздьш қатты ыстығы
Күннің үзару яки қысқару мерзімдсрін де халық ай аттарына
Зодиак шоқжүлдыздарынын арабша
(амал, сәуір, жауза, саратан, әсет, сүмбіле, мизан, ақы-
рап, қауыс, жедді, дәлу, қүт) қазақтар ай календарында
кеңінен қолданып келгенін жоғарыда айттық. Қазақта
осы ай аттарыпа байланысты туған макал-мәтелдер де аз
смес: «Қауыс — кәрі-қүртаңды тауыс» т. б.
V Қазіргі қазақ тілінде белгілі бір уақыт өлшемін біл-
діретін кейбір сөздер де араб тілінен ауысқан:(
са'әт — сағат; C*j вәқт — уақыт,
доуір, j^' 'әср — ғасыр
Ә л <\у м е т т і к,
кеңсе; _j->^> хәбәр —мәлімдеме; _>Ц-=*' эхбар — ақпар, мәлімет,
Мыыа төмендсгі сөздср дс араб тілінсн ауысқану tiLLo &голк—
хоқуқ шындық т. б.
сездері де гәваһ —
Сонымен бірге қазақ тілінде тәжік-парсы ұшырасып қалады: °_>Ц- чаре
Егіншілік саласы. Егіншілік мәдениеті Қазақ-станның оңтүстігінде ерте кезде-ақ едәуір
Ал енді IX—X ғасырларда, отырықшы егіншілік пен қала мәдениетінің
Сол дәуірдің тарихшысы ибн Хаукал
Фараб жөнінде былай деп жазады: «Бұл елде
^ортаң болып келеді және батпақтар бар, Фараб езенінен
4 Қазақ ССР тарихы.
5 Акишев К. А., Байпаков К. ЬА., Ерзакович Л.
Алма-Ата, 1972, с. 157—160,
батысқа қарай егістік егіледі»; «Испиджаб (Сайрам) ай-мағында егістіктер меы
Демек, егіншілікпен ертсдсн Қазақстапның оцтүстік облыстарын мекендеген халықтар айпалысыіі
Егіншілік іісп бау-бақша салаларына қатысты тер-мнндер ішінде араб сөздері
6 Бартольд В. В. Туркестан в эпоху
лік мәдениеті кём дегейде Шу даласьша дейіи тараған болатын.
М а л ш а р у а ш
Мал шаруашылы.ғына қатысты терминдердің көптігі жағыиан қазақ тіліне тец
гәрмсейл — керімсал, ыстық жел, адызақ самал; шәһр —
Енді осы салада араб тілінен ауысқан сөздерге бірне-ше мысал
Топонимика. Тәжік-парсы тілдерінің ықпалын кейбір жер-су аттарынан да аңғаруға
С е м ь я ж ә н е
7 Бартольд В. В. Қ истории орошения Туркестана. Спб.,
8 Әбдірахманов А. Тогюнимика және этимолопш. Алматы, 1975.
дың атаулары ішінде араб және парсы тілдсріиси ауыс-,ан_сөздер бар.
^Араб тілінен енгендер: Oj--''-*3 сабуп — сабьш; <-jL.«.ij әсбаб
Парсы тілінен ауысқан сездер: <Цу ^
Сауда. Араб және парсы тілдерінен ауысқан сез-
іарәк | іпирок,
орзам — арзан, tiij^l^o. чәһарііок \^j төрттен бірі, т.
Араб тілінен ауысқан саудаға КЯТЫСТЫ сөздер дс бар-шылық:
хесаб — есеп, есеп-қисап т. б.
.ұсылман дінінің ұғымдары мен -л,о г -маларына қатысты сөздер
шілігі араб сөздері: ijb ! әзан — азан, жұртты
періште, LJj f Іэвлина — оулие, «киелі»
фатеһе — бата, ^о дин — дін, «jt*» джәназә
өлген адамды жерлеу
J-^ О^?" Джәбра'ил — жсбірейіл, періште, C-j-»- джән-ііәт —
"^Тарихи деректер мынаны көрсетіп отыр: Орта Азия мен Қазақстанды
Парсы тілінің лексикалық элементтерінің араб тілі-нен гөрі бұрынырақ ене
Жоғарыда аталған тарихи деректер негізінде мына-дай қорытынды жасаймыз: түп-төркіні
Парсы тілінің лексикалық элементтерінің басқа түркі тілдеріне, соның ішінде
Араб және парсы тілдерінен ауысқан лексикалық эле-менттердің қазақ тіліне
1 Якубовский А. Ю. К воиросу об этногенезе узбекского
Ташкент: Фан, 1941, с. 6—7.
2 Боровков A. K. Таджикско-узбекское
п.-іаимовлияния таджикского и узбекского языков. — Ученые записки
ішститута востоковедения. Т. IV, с. 181; Бернштам A.
уіревней истории и этногеиеза Южного Қазахстана. — Известия АН
ҚазССР. Серия археологическая, 1950, вып. 2, с. 67, 74,
"Қазақстан территориясын мекендейтіп түркілердің ті-ліне араб тілі элементтерінің енуіне
(ГАраб жоме парсы тілдеріндегі лексикалық элементте- \
зантиямен, Сібірмен, ІЛг,ігыс Түркістапмсп ТЫРЫЗ сауда байланысы болғанып, бұл
~Кл, «Ұлы жібек жолының» қазақ даласындағы белігі Шаштан (Ташкент)
І^раб-парсы лексикалық элементтерінің қазақ тіліне смуіне зор ықпал сткок
3 Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1980, I т., 365-6.
4 Бұл да сонда,
5 Боровков А. К. Узбекскин литературный язык в период
1907 гг. Ташкент,
6 Бартольд В. В. Очсркп пстории Семиречья. — В
М.; Наука, 1963,
7 Бартольд В. В. О христианстве в Туркестане в
период. х-В кн.: Сочинения. М.: Наука, 1966, т. IV,
Өзбек тілінің басқа түркі тілдерыен бір ерекшелігІ — өзбек
Қазіргі Өзбекстан территориясын мсксн етксп түркі тайпаларын арабтар өзгелерден
Қалпы араб мәдениетінің, тілінің дамуына Орта Азия халықтарынан шыққан
Жоғарыда аталған себептердін, бәрі де өзбектің ауыз-екі, сөйлеу және
Қоқан хандығы Әлім ханның түсында (1800—1809 жылдары) Сайрам, Шымкент
8 Бартольд В. В. Из срсдпсвековой туркестанской поэзии. —
ка и просвещение. 1922, № 1, с. 12.
9 Мугинов A. M. Ирапскис лексические элементы в узбекской
дож^ственной прозе. Ташкент, 1948.
й Қазақ Совёт Энциклопсдиясы. Алматн, 1975, б-т., 591-6.
Демек,(]араб-парсы лексикалық элемспттері қазақ ті-ліне негізінен Қазақстанның оңтүстігі арқылы,
Сондай-ақдараб-парсы сездері казақ тіліис сскішіл ба-ғыттағы акын-жазушылардың кітаптары арқылы
Сол низамнан уақытында ғамал қылса,
Жамағаты үйінің болмас һалек. Немесе:
Шейітте суннетлер уажін, фарыз турып,
Нофіл тұтып болады таңда ол. Яки:
Акыр заман ишанлары
һорбір гәптен мэжіліс құрар (7-бет).
Бүл өлсц жолдарын қарапайым қазақ оқушысының түсінуі қиын. Өйткеігі
Бір кызығы — дінді емес, ғылымды, мәдениетті, адам-гершілікті уағыздайтын
Ең зор себеп рылымдар сағадатқа,
Әрбір кісі, орбір қауым, эр мі.нлеткс.
Астық үшін не қадар жацбыр керек,
Сол рәуіштс гылым керек адамзатқа (3-бст).
Әйтсе де тек арабша, парсыша оқып түсіне алатын адамдардың
Шығыс класеик әдебиетінің қазақ әдебиетіне, сол ар-(қылы қазақ тіліне
Шығыста бір кла-ссик жырлаған тақырыпты келесі буында, таіғы бір
Біздің пайымдауымызша., Октябрь революциясына дейінгі қазақ әдсбиетіне Шығыс классик
«Бірінші, Шығыс поэзиясынын, көп ғасырлық тарихы бар мектебінен тәлім
11 Әуезов М. Әлішер Науаи.— Кітапта: Орта Азия мен
тан-поэмалардың гуманистік, ағартушылық илеялары мен оқушысын бірден баурап алатын
...Екінші, нәзирагөйлік салтьш жете меңгеріп, кезінде кептегеи қолтума шығармалар
Шығыс шайырлары жырлаған сюжеттер қазақ әде- і биетінде «Рүстем-дастаи»,
Сайраған кайсы бактьщ бұлбұлы едің, Бәһір алған жамалыңнан қай
Немесе:
Ауасынын хошлығына қайран болып, Бұлбұлдар сайрамай тұрып қалды.
Демек,ушығыстық сюжетке қүрылған қызықты кисса-дастандар арқылы қазақ әдеби тіліне
12 Келімбетов Н. Шәді ақын. Алматы, 1974, 58—59-6.
Кальттасып, сіңісіп кстксіі араб-парсы сөздері дс аз
^Қазір бізге түсініксіз болілн көріпетііі араб-пар^ сөздері Абайдың «Ғақлия»
Әйтсе де совет дәуіршде араб-парсы сөздерінін, қазақ тіліне енуі
Филолог-ғалымдардың жоғарыда айтылған пікірлерін және өзіміз жүргізген зсрттеулерді қорытындылай
Dip тілден екінші тілге сөз ауысуы — бүл бір
13 Абай тілі сөздігі.
14 Хусаинов К- Ш. В. В. Радлов
1981, с. 155.
оолса, бүл тілдердід бір-біріиен
Қірме сөздер кебінесе дерлік шеттен ауысқаи заттар мен ұғымдардың
Дегенмен шеттен енген сөздер кейде заттар мен ұғым-дардың жаңа
<->j&- хуб — құп деген сияқты сөздері
Осы сияқты бірқатар араб-парсы сездері қазақ тіліне заттардың жаңа
Сонымен|арзб жэне пароьгсөздерінің каз-ақ-гёгіяе енуі к$птвген ғасырларға соэылған үзақ
(Јц/бастысы — араб-парсы сөздерінің
15 Маркс Қ., Энгельс Ф. Сочинения. М., 1961, т.
15 Я'кубинский Л. П. Несколько замечаний о словарном займство-вании.
Әдеби тілімізге ертеден еніп, әбден сіңісіп кеткен араб-парсы сөздері
Енді осы үш түрлі өзгеріетід әрқайсысына жеке-жеке тоқталып өтейік.
Қолдану аясы тарылған араб-парсы сөздері
Кейбір араб яіаЈ-йар.сы сөздері өзінің туған топыра-ғында бірнеше ұғымды
Cof'/айәт (қазақша — аят) деген сөз араб тілінде үш
Лят сөзі қазақ тіліне ислам ДІНІМСН бірге спді дв,
Арабтың J.O. ходд (одді) деген сөзі төмендегідей ұғьшдарды білдіреді:
Сондай-ақ арабша у \ әсәр (қазақша — әсер) де-гсп
Лраб тіліндегі О ^ бәйан (қазақша — баян) сөзЬ
17 Булаховский Л. А. Введение в языкознание. М., 1954,
2. Баяиы бар дүниеден, Баянсыз боп қайтасыц.
Іюлашақтый. ұрпағына,
Сонда неңді айтасың?! (Т, Жабаев). Немесе: 3. Бастамай-ақ бұл
Баяғы өткен баяинан.
Жырлайық жаца өмірді,
Бастайық бізге аяннан (G. Мұқаков).
Баян сөзінен баянда стістігі туып, ол: айту, болған істі
Қазақтың «бексм» (берік, мықты, нық, мығым, қатты)
деген сөзінің, арғы түп-төркіні арабтың л^-^-» мәхкәм
Табиғат өзгеше боп туған едім, Белімді тастан бекем буған
(С. Сейфуллин).
j^jr гоуһәр деген тәжік-парсы сөзі де бірнеше ма-ғына береді:
Михрабым сен, бас ұрамын, Тіл жете алмас ғұзірще, Жетпедім,
Арабтың Ісз «до'а» деген сөзімен салыстырғанда, қазақтьщ «дуа» сөзінің
білдіреді: 1. Жалбарьшу, отіпу, тілек білдіру. 2. ІІамаЗ оқу,
«Керемет»* сөзі бізге араб тілінен ауысқан. Арабша С-л \_ff
Егер араб және парсы тілдерінде -А^ — ойд сөзі
Арабтың Oji қоввәт сөзі де қазақ тіліне ауыс-к,аида, өзінің
^Х^л мәджлес сөзі араб тілінде мейлінше кең ма-ғынада қолданылады:
Қазақ тілінің қорына араб және парсы тілдерінен ауысқан, әбден
Араб жәпе парсы 'тілдерінен ауысқан кейбір сөздер
өздерінің полпсемиялық мағынасын едәуір тарылтса да,
бәрібір қазақ тіліндегі қолдану әрісі біршама кең болып
қала береді. «Жігер» деген сез осы пікірімізді толық рас-
тайды. Бүл өзі парсының _/^* джегәр деген сө-
зінен шыққан. «Жігер» сөзінің парсы тіліндегі мән-мағы-насы мынадай:
3. Жүрегім, махаббатым, жігер-күішм Аяулы Отан-ана, бір сен үшін
(М. Әлімбаев).
«Маусым» сөзі қазақ тілінде негізінен екі мағынаны білдіреді: 1.
«Маусымның» түп-тәркіні арабтың *—j~« моусем деген сөзі. Араб тілінде
Сонымен, өзінің туған топырағында кеп мағыналы болып келетін кейбір
Сөздің пайдалану ерісінің ұлғаюы
Басқа тілдерден ауысқан сөздердің мағынасы негізі-неп үю түрлі жолмси
Енді осылардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталып
өтейік.
Біріншіден, сөзді пайдалану өрісінің жай, қарапайым түрде кеци түсуінің
ЁНДІ бүл сөз бүрынғыдай бір үйдің, семьяныц көлемінде гяпа
Қазак тіліндегі «қызмет» сезіндегі мағыналық өзге-
рістер де жоғарыда келтірілген «отан» сөзіне үқсас жағ-
дайда болды. Арабтың C~oj.& хедмәт деген
бірнеше мағынаны білдіреді: 1) қызмет; 2) қызмет көр-сету, қызмет
^Арабтың vjbl азаи дсгсн
қүдайға сенетіндерді тацсртецгі намазға шақыру яки жа-ңа туған нәрестеге
Жиналсын, түгел құйылсын, мемлекеттік
Сәлемдеме жөнелсін заводтан шыкқаи азанға( Б. Майлин).
il У-* һәлак сөзінің де ішкі мағынасы қазақтың тіліне
Тәжік-парсы тілінен ауысқан L&j бәһа сөзі де ка* зақ
2. Әр елдің Монтекеңдей ағасы жоқ,
Болса да опдай үздік бағасы жоқ (И. Байзақов).
3. Қадірің кеткен соң, бағаң да кетеді (С. Мұқанов).
оЛ-о бондә сөзі парсы тілінде «қүл» деген ұғымды аңғартады.
1. Адам, адамзат, адам баласы:
Сөйлсмсй бсндс шыдамас, Қайғы отына ашынгаи (Абай).
2. Тәуелді, кіріптар, мүсәпір:
Қалмақтан кегімді ал деді,
Ала алмасаң кегімді,
Бенде боп сонда қал деді (Алпамыс).
3. Бендешілік, яғни адамға тән осалдық.
Sjf/ Арабтың J-^jJ тәвәккол сөзі де
сылман дімі арқылы, «қудайға үміт арту» деген мағынада қазақ
Төуекелге мөлшерлеп,
Корі тарих тұр елшеп (Қ. Аманжолов).
Сондай-ақ бақыт, халық, дауа, жазған, дүние, керім, қайыр, хақ,
[^Ёкіишіден, араб және парсы тілдерінен ауыскан сөз-
Дврге жаңа мағына беруде олардың көмекші етістіктер-
М6Н тіркесулері үлкен роль атқарады. Мәселен, арабша
олс_5 вә'дә (қазақша — уәде, уағда) қазақ тілінде алдына
^ дәм (қазақша — дем) дсген тэжік-парсы сөзі көмекші
Көмекші етістіктерді тіркестіру арқылы негізгі сөздің мағынасын ұлғайту мүмкіндігін
Үшіншіден, араб және парсы тілдерінеи ауысқан сез-дерді негізге ала
Мәселен, қазақтың «ұстаз» деген сөзі парсңның ЈІ1~Л
«остаз» дейтін сөзінен келіп шыққанТ Ұстаз'— мұға-
лім, ақылшы, басшы, шәкірттің жетекшісі деген үғымды
білдіреді. Парсы тіліндегі — остаз сөзінен өз алдына
дсрбес лексикалық мағына беретін «үста» сөзі пайда
болды. Үста — қолының енері бар, шеберлікті кәсіп еткен
адам. t
1. О, Низами, ұстазымның бірісің, Сен атқардың ұлы дүние
(Қ. Аманжолов).
«Үстамен жақын болсаң, ісің бітеді» (Мақал). 3. Екеуі дүкоп
Тәжік-парсы тілдерінде 'j-^1 һәва сөзі бірнеше ма-і і.шада қолданылады:
|н Лханов К. Грамматика теориясының иегіздері. Алматы, 1972,
«абиыр» — «абүйір» — «әбиір» деген сөздерін алайық. Бұлар
2. Еті қызған мырзалар,
Беріп салса кызумен,
Келінге болар абиыр,
Еліңе болар тағы үйір (С. Сейфуллин).
3. Ақ Айман, абұйыр мен ұят керек,
Табылса әрбір жерден сөздің ағы
(Аймаы — Шоллап).
4. Аяңыз, азамат болсаңыз, қорламаңыз мен нашар би-шараны. Өлтіріңіз
Арабтың •~-^і^ іғәриб деген сөзі осы тілде: жат, бөгде
1. Өнері оның жұрт асқаи,
Ғылымға көңілі зеректі,
Аямаған ғаріптен
Қолдан келген көмекті (Абай).
\2. Өзің ойлашы, дүниедс мсисп гарып, менсн сорлы жай
\
3. Ат күйгелек болса, арик болар,
Ер күйгелек болса, кзріп болар
(Мақал),
4. Алтьш тақты хапдард>лц
Хандығынан не пайда,
Қарып псиен қассрге,
Туралық ісі болмаса (Махамбет).
Қарып-қасер — әдетте қолы қысқа, кедей, мүсәпір деген мағынада
Дыбыстық жағынан бүлардын, бір-бірінен айырмашы-лығы болса да, төрт сез
«Бәнде», «бенде», «пенде», «пәнде» сездері де жоға-рыдағыдай бір сөздің
19 Абай тілі сөздігі.
2. Іздеп табар жалғаннан, Бала берген бенде едім. Бенде
3. «Құдай тағаланың кешпес күнәсі жоқ» деген жалған
мақалды қуат көрген мұндай пәнденің
(Абай).
Парсы-тәжік тілдерінен ауысқаи г^ 1 < «йа пи-рәм» сезбе-сез
Кетермеске амал жоқ,
Көрдім дүние ауырын.
Аясаншы, апырым-ау,
Әке-шеше бауырын! (Абаіі).
Апырмай, Құлмамбеттің келді кезі,
Қалай теріс болады айтқан сөзі
(Жамбыл).
3. Мыц кісі бір тышқаиға мінгескенде,
Апырым-ай, бәрін теуіп өлтіріпті
(Қазақ ертегілері).
4, Ойпырай, желісінің қаттысы-ай! Дәл бір бөренеге мія-
гізіп қойып, солқ-солқ ұрып отырған сияқты! — деп, Абай
Қарабасқа аймаңдай аттың
(М. Әуезов).
5. Қеледі мұңлы дауыс чұлағыма,
Япырым-ай, бір сор іы әйел жылчды ма? (С. Сейфуллин).
Араб және парсы тілдерінен ауысып, қазақ топыра-ғында түрленіп барып,
мек/жугермек (парсыша — О ^л (^\у^ ДЖөвай
мә'на) тағы басқалар.
Сөйтіп, сөздер бір тілден екінші тілге ауысқанда фо-иетикалық, грамматикалық
Енді осы бір тілдік қызық құбылысқа біршама тоқ-талып өтейік.
Ж&ңа мазмұнға ие болу жолымен бұрынғы мағынасын жойған араб-парсы
Кейбір араб-парсы сөздерінің қазақ тіліне ауысқан-нан кейінгі өзғеріске үшырағаны
«Сөздің алғашқы және басқа тілге ауысқаннан кейін-гі мағыналары кебінесе
'әзаб), емір/ғүмыр (арабша
'омр),жүгір-
''" Будагов Р. А. Введение в науку о языке.
Кейбір араб-парсы сөздері қазақ тіліне ауысқан сбн,/ ал бірқатар
Мәселен, °Ц—' снііаһ деген
тілдерінде: «қара күрец; қараңғы; көңілсіз» деген мағы-наларды береді. Ал
Сияменеы жазылган' жоқ бул сезім,
Жүрегімнін каныменен жазылди,
Ұлы айқаста құрбаи болған срлердің.
Атыменен, арыменен жазылды (Ж- Саип).
Сия әзір, қағаз мынау, жазсаң калам,
Қолымды. еркімді де бердім сағаи
(С, Дөнентаев).
3. Ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын
(Абаіі.і.
Парсы-тәжік тілдерінде О^-Л_Р Дәрман сезі: «дәрі, дәрі-дәрмек, ем» деген
нылады.
I. Дәме бар да, дәрмен жоқ (Мақал). 2. Іш
дейді.
Жар. бетіне қарай алам,
О дүниеде не турмен,
Міне бүгін кемпір болдым,
Қеше жас қыз секілді ем (Т. Молдағалиев).
СУ^ сәбзи сөзі иарсы тілінде «көк, жеміс, онощ,
бақша өсімдіктері» деген бірпеше мағына береді, Ал «сә-біз» сөзінің
су^ лули сөзі парсы тіліндс — «цығаи», «кезбе әи-ші»
Журегім деп құлап қап, Жылайтұғын долы қыз, Болатынбыз жұбатпак,
О-^ бейт сөзі араб тілінде — «үй, баспана, ша-тыр»,
Енді араб және парсы тілдерінен ауысқан осы секілді сөздердіц
Ллдымсп араб тіліпеп енген сөздсрдси мысал келті-рейік:
І^іі фоқәра сәзі араб тілінде — «кедейлер, жарлы-
лар», ал қазақ тілінде «бұқара»— еңбекші қауым,
жүртшылық, халык», і_>*і»* за'иф араб
«қонақжай адам», қазақ тілінде «зайып» —.«жар, жұбай,
ойел». Оі 1*^Г" кәсафәт араб тілінде — «жабырқау,
қараңіғы түсу», қазақ тілінде «кесепат» — «кесір, қыр-
сык, пәле, тажал, қдс жау». С/л-^л
ліпде — «дінге сенуші, діншіл адам», қазақ тілінде «мо-мыи»
81 Шымкент облысы казақтары цыган
ІІТІІЙДЫ.
Мосафер араб тілінде — «СаяхатШы, Жолаушы, қонақ», қазақ тілінде
Мүсылман дінінің қисынсыз догмаларып бсйпелеу үшін кезінде қолданылып келген
«Эсрафил» сөзі қазақ тілінің фоыетикалық нормала-рына сәйкес өзгеріске ұшырап,
Жұлдыздар қалса керек жасырынып, Сескеніп, ұясына күн тығыльш, Сүрапыл
(Қ. Аманжолов).
Парсы тілінен қазақ тіліне ауысқан сөздерден де бір-неше мысал
«жәбір, екпе, біреуге тіл тигізу», қазак тіліпдс «азар»— азап,
Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болар еді. Де-генмен жоғарыда келтірілген
Қазақ тіліне ертеден сіңісіп кеткен араб-парсы сөзде-рінің табиғатын дүрыс
Мәселен, .«абырой» деген сөз парсы яки тәжік тілінде сөйлейтін
Қазақтың үғымында «дүрбі» — «алысты жақындатып көрсететін оптикалық қүрал»
Қазақ «әйнек» сөзін ^с әйн (көз) және ^ әк
Түп-төркіні тәжік-парсы тілдерінен ауысқан «жо-март», «жугермек», «кәпкір», «қорқау», «мұрап»,
Сонымен осы кітаптың бірінші бөлімінде айтылған пікірлердің бәрім жинақтай
Біріншіден, әлемдегі басқа да тілдер секілді қазак тілінің сөздік
Екіншіден, қазақ тіліне шсттсн ауысқаң лекопкплық элементтердің ішіндс ең
Үшіншіден, қазақ тіліне сіңісіп кеткен араб-парсы сөздерінің қолдану әрісі
Төртіншіден, араб-парсы сөздерінің қазақ тіліне ауы-суы сан ғасырларға созылған
Бесіншіден, полисемиялық (квп мағыналы) сөздер бір тілден екіншісіне ауысқанда
Екінші бөлім
ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ ЕНГЕН АРАБ-ПАРСЫ СӨЗДЕРІНДЕП ФОНЕТИКАЛЫҚ ӨЗГЕРІСТЕР
Қазақ тілінің лексикалық құрамындағы араб-парсы сөздсріпіц тілімізге сіңісіп, табиғи
Әр тілдің өзіііе тән ішкі заңдылықтары бар екені мә-лім.
Араб, парсы және қазақ тілдерінің тілдік қүрамы әр турлі
1 в&Шоъский Л. А. Ъ&ШШ ?' яҐйіЩЛ9Шіе. М.,
с,41
нікті. Қазақ араб-парсы сөздерін қазақ тілініқ фонетика-лық жүйесіне бейімдеп
Біз осы бөлімде қазақ тіліне стіген араб және парсы
0 П1] _ІЗ°Л <_5 '-* [Ьаи һэввәз]
дыбысының өзгеріске ұшырауы және оның басқа
фонемаларға ауысып кетуі
Жалпы [һ] дыбысы қазақ тілінің фонетикалық жүйе-сіне тән фонема
[һ] — бірден-бір көмейден шығатын фонема. Екінші сөзбен айтқанда,
Сөйтіп, [һ] дыбысы араб және парсы тілдерінің лек-сикалық элементтерімен
2 Қазіргі қазақ. тілі. Қазақ ССР Ғьілым академиясыньщ баспасьі,
Араб-парсы сөздеріпіц қүрамындяги [1і] фопсмасы сез ішінде кездесу ыңғайыиа,
Егер [һ] дыбысы сөз ортасыида дауыстыдан соц ұшы-расатын болса,
Парсы сөздері: и^л^ деһқан — диқан, _^$л мәһр —
мсйір, О'-**• меһман
дыбысы дауыссыз дыбыс «іг»-мен алмасады:
Қазақ тіліне ауысқанда араб-парсы сөздерінің орта-
сыпда кездесетін [һ] дыбысы түсіп қалады:
^Ъ* қәһр — кәр,
шоһр —шәр, оЫ-й/ пәһлеван
боһадур — батыр. Қазақ тілінде «зәр» және «шәр» фор-маларымен
Егер [һ] дыбысы араб-парсы сөздерінің басында түр-і;ш болса, онда:
— қазақ тілінде [һ] айтылмай, түсіп калады да, ори-
пшалдағы жіңішке «ә» дыбысы енді толық жуан «а» ды-
бысына айналып кетеді. Мысалы: ^-^А һәйбәт (араб) —
лйбат, «і-^д һәфтә (парсы)
(марсы) — ауа.
■ қазақ тілінде [һ] түсіп қалып, сөз жіңішке дауыс-
ты «о» дыбысынан басталады: ^* һәзл — әзіл, *_}*
ирикалық сард
С^ ғәйбәт — ғайбат, і--оіс ғайеб —
Кейде }■ ғәйн
қазақ тілінде «қ» фонемасы арқылы беріледі: ^^гі^
гәйрәт — қайрат, ^ ғәмм — қам, <_і^іі ғелаф
Парсы сөздері осы '& — ғәйн
яігиы осы дыбыс сөз соңында тұрса, онда қазақ тілінде
щырақ т. б,
і«л Һәм — әм, сондай-ақ, тағы да, Сі^-л Һәман
удайы, <*•*■* һәме —■ әмбе,
әрқашанда, <^Ь_з-^л һэфту йәк — әптиек (жеке кітапша
Ј, болып басылған Қүранның жетіден бірі), уь
әр түрлі, әркім.
^.л.* Һич — сөзінде «һ» дыбысы айтылмай, түсіп қала-ды,
_у-ь һонәр сөзі қазақ
айтылмай да, жазылмай да қалады. Казақ тілінде бүл сөз
Егер араб және парсы тілдерінен ауысқан сөздер «һ» дыбысына
Кейбір араб-парсы сездерінде еміс-еміс қана естілетін
«һ» дыбысы қазақ тілінде біршама үяңданып айтылады.
Бірнеше мысал келтірейік: О-^ джеһәт — жаһат,
джәһәннәм — жаһаннам, _і^ джеһаз —
сөздері: ^з^ гоуһәр — гауһар,
СА^ джеһан—■ жиһан, *д һәм—■ һәм, <сАл*л һәмише —
һәмише т. б. !
р «ғәйн» фонемасының қазақ тілінде түрленуі <і*лл*
Арабтың р ғәйн, басқаша айтқанда <и^лл ^р' іғәйн-е му'джәмә,
Ал р ғәйн дыбысы
I ғәйн дыбысынан басталатын араб тілінен ауыс-қан сөздер қазақ
олец),
Ёасқа түркі тілдерінен (оғыз, қарлұқ) қыпшақ тобын-дағы түркі тілдерінің
Қазақ тілінің осы бір фонетикалық ерекшелігін кезін^ де С.
Ј_ һа дыбысына қатысты өзгерістер
Арабтың Ј
айтқанда жұтқыншақ арқылы үзілмелі болып естіледі.
Бүл дауыссыз, ызьщ фонема сыбырлап қана айтылады.
Жасалу орны жағынан
Ј ғәйн дауысты дыбысына толық сәйкес
Ј х дыбысы қазақтың тел сөзінде мүлдем кез-
деспейді. Бұл дыбыс тек араб сөздерінде ғана болады.
Егер араб тілінде сөз ^іоіе. ха-и хутти-
ден басталса, онда сөз қазақ тіліне ауысқан сәтте бұл
дыбыс түсіп қалады да, сөз төмендегідей дыбыстардан
басталады: ' .
V
«а»: іг«и
<^=- хиле — айла, О^3^°" хәйван — айуан,
ақ, әділ, «^Хіхіл. хәқиқәт — ақиқат, І^і».
А^с хәрам — арам. %у
«ә»: о& хәдд — әдді, і^и&іо. хаджәт — әжет,
хазер — әзір, *5"Ч=-
С^_^~ хәрәкәт — әрекет, о^
— «у»: *^е- хокм — үкім, С^*уЈ-=> хоку-мәт —
Сөз ішіяде қай жерде түрғанына қарамай-ақ кейде
^іг» и
«қ» арқщлы да беріледі. Бұған бірнеше дәлел кслтІрсйік: (_>
Тегіиде «х» фонемасы қазақ тілінің фонетикалық құ-рылысына тән дыбыс
р 'әйн дыбысьшың өзгеруі және алмасуы
р ' әйн — қазақ тіліне мүлдем жат дыбыс.
Сол себепті р
— «ғ» дыбысымен: *^-1ал
му'әллем — мұғалім, <и1і.с
ә'зәм — ағзам. '
Кейбір кірме сөздерде Ј 'әйн сөз басында, сөз орта-сында
— «а» дыбысы: \^
'әйб — айып, (_Дс 'әқл — ақыл, ^^
'әрәқ — арақ, ^^ 'әрз — арыз,
(таяқ), о^Ј 'әйан —аян,
— «ә» дыбысы: Соіс 'адәт — әдет, 0*ЛЈ
^і^ь 'әзиз — әзіз, Л^ 'әйал —
'әсәл — әсел, ^■Ьс 'әтр — әтір,
мә'лум — мәлім, (^у-а-о мә'на — мән, мағына,
— «і» және «й» дыбыстары: Лс
'эззәт — ізет, _}ЈІ!» ша'эр — шайыр.
Ал егер қазақ тіліне араб тілінен ауысқан сез —
джим дыбысыныц «,чі еріске үшырауы
дыбысы — тіл алдьі
Тиісті лексикалық элементтермен бірге қазақ тіліне ауысқан соң арабша
джәзире — жазира, С~ЈІь-о- джәма'әт — жамағат, ^-джәназе
джоузә — жауза, _^-=> джәбр—жәбір, С~Ц джәннәт
жоннет, і^Ц- джәллад — жендет, ^у^ дженс
мәджлес —- мәжіліс, ^-^ нәтидже — нәтиже т. б.
Егер араб немесе парсы тілдерінен ауысқан сездер
джим дыбысына бітсе, онда бұл дыбыс қазақ тілінде «ш»
дыбысына айналып кетеді. Мәселен, парсының ^_}^
рондж — деген сөзі осылайша ауысу нәтижесінде «реніш»
болып шыққан. Арабтың С.О*
снзі де осылайша қазақшасында «қараша» болып келеді. «Қараша» ай
і_5 «и»-дщ «ж»-ға аиналуы
Казақ тілінде «й»-ден басталатын сөз
89
сьінаи басталса, онда бүл дыбыс қазақ тіліне көш-кенде «ж»
Ј) (і^йәздан — жазған, бейшара_)Ьйар •— жар, О І^Ь
йаран — жаран (халық, адамдар), <ь'І5ойеғане— жегене,
йеқе — жеке, <^Ь ^.^-і нек-бе-йск— жекпе-жек,
'йсксан—■жексен, ^і^-і йска-йек — жеке-жеке,
4ххЛ,<іЬ йек шомбс—жсксспбі т. б. ':.
Сопымен «й» дыбысыпан басталатын араб-парсы сез-дері қазақ тіліне ауысқаида
<_і — фа дыбысының басқа фонемалар арқылы берілуі
Тіс пен ерін дауыссызы қатаң спирант(_і фа (фа-е мовәххәдә,
Қазақ тіліне енген араб-парсы элементтерін айтқанда,
яки жазіғанда о фа дыбысы көбінесе дерлік
зақтың «б» және «п» фонемалары арқылы беріледі:
«б» дыбысы арқылы: <^М
«п» дыбысы арқылы: і_>Я алеф — әліп, ^^ ғафел
глпыл қалу, о_^ !орф _т^
кейф — кейіп, ^^ кәфи -
ғұрып, и» джлфа — жама,
у> фәрасәт — парасат, и"^-* фәрз — парыз, фәрқ
исше мысал келтірейік: О*-"^* фәрман — пәрмен,- ^п
фаш — паш ету, ~и'_і_/Э фәрзәнд — перзент, ^І-^Ь
фериште — періште т. б. Л
Кейде о фа қазақ тілінде «у» және «м» дыбыс-тары
Аттанғаным кәуірге,
Дтамньщ ежелден ескі кегі бар үшіи
(Қазақ эпосы).
Сондай-ақ О^з^э форсәт —мұрсат: Маған үш күй мүрсат беріңіз.
Қазақ тіліне ауызекі сөйлесу жолымен енген араб-парсы сөздері түбегейлі
Ц фатеһа — фатиқа, ОІІІ.Л
3 вав дыбысының қазақша турленуі
Арабтың з вав фонемасы тіс пси еріп дыбысына жатады.
Араб-парсы сөздері қазақ тіліне ауысқанда _? вав айтылмай, өзінен-өзі
«о» дыбысы: Ь_5 вәба — оба (холера), о\->з вәбал
«ө» дыбысы: ^У^ э вәкил — өкіл, ^Ц^ велайәт
3 вав дыбысы темендегідей дыбыстармен алмасуы мүмкін:
«у» дыбысы: *~%*Л\*ЈЛс-з вә'әлейкум әссәлам— уағалайкум әссәләм, -^с^ вә'з
«п» дыбысы: ^іьіуіЗ тәшвиш — тәшпіш, ОЛ вәрәқ —
«б» дыбысы: о^!_з_р дәрвазе — дарбаза, -і^ вәләд —
(3 каф дыбысының қазақ тілінде «к» жэне
Арабша (3 каф ( °і^л с_І^' каф-е мусәннаһ, яғни
біршама жақын келеді. Қазақ тіліидс бұл дыбыс білінер-білінбес, шамалы
Сондай-ақ <_з каф кейде өзгеріп, «ғ» дыбысы арқы-лы да
Әйтсе де кебінесе дерлік (3 каФ дауыссыз дыбысы-мен келетін
Ј_ ха дыбысының қазақша «қ» және «ғ»
Араб тілінде ^х(і-«-аялі& ха-и му'джәмә, яғнй нүктесі
бар ха немесе ^іі*і& ха-и сәххиз, яки сәххиз сөзіндегі
* ходже — ходай — қүдай,
Бұған сәйкес келетін дыбыс қазақ тілінде жоқ. Сон-дықтан араб-парсы
хуфйә — қүпия, <Л~о^і хедмәт — қызмет, _/^=- хизр—
Рас, кейде ->•=*? I» • ха-и
Сонымен бірге _^- хәбор — хабар, сЗ°^-°" хәла'еқ
сөздер қазіргі қазак, тіліидо «х» ярқылы жазылады. Алайда бүл
<-' гяф дыбысының қазақ тілінде
-^. ,
и гяф ( (_Ј..-»_; Іі <_ІІ$" гаф-е фарси) тіл
^ гяф дыбысынан басталатын парсы сөэдерінің
басым көпшілігі дерлік қазақ топырағында «к» дыбысы-на ауысып кетеді.
(_У> шин, басқаша, айтманда <и=*ал ^у^ шин-е му'джәмә, яғни
зінде кездесетін шин дыбысы. Бүл қатац яйтылатын тіл алды
Араб және парсы тілдсрішмі сммччі сөздордо (_Ј-шин дыбысы өзінің
Алайда кейбір жағдайларда <_/ шин дыбысы қазақ тілінде «с»-ға
(_^- шип дыбысының қазақшада қалайша «с»-ға
ұласып кететінін төмендегідей парсы тілінен енген сөз-дерден керуге болады:
Ј. чим дыбысының «ш»-ға айналуы
Парсы тілінің Ј чим дыбысы — жайлау орнына қа-раіі
Қүрамында & чим дыбысы кездесстін парсы сөз-дорі
і} лям дыбысының қазақ тіліндегі көріністері
Қазақ тіліндегі '«кел, тел, біл, тіл, кілт» деген сездер-
де «л» дыбысы қалай естілсе, — 0
да солай айтылады. Бұл дыбыс өзінің артикуляциясы жағынан орыс
Қазақ тіліне енген араб-парсы элементтерінде ^ лям негізінен алғанда
Біріншіден, ^ — лям дыбысы езінің алдындағы яки өзінен
Екіншіден, қазақ тіліне ауысқан кейбір араб-парсы
сөздерінде вибрациялы (діріл) фонема «р» латеральды
«л» дыбысымен орын алмасадь:: С^-р-ъ-^ рохсәт
(арабша) —лүқсат, О^^г^г" сәргордап (млрсыша) — сергелдең,
Үшіншіден, егер араб-парсы лекпікалык. .члсмситтсрі осы «л» және «р»
_» рәнг — ірең. < Төртіншіден, егер араб және
Бесіншіден, кейде ^ лям дыбысы «н»-ға айналып
кетеді. Рас, мүндай жағдай өте сирек кездеседі: ^^Я^
джәллад — жендет, <_іХс ғелаф
а «мим» дыбысының «б» және «п»-ға өзгеруі
Араб және парсы тілдерінде кейде *— «см» және ^
«шм» дыбыстары қатар келіп, тоғысып қалады. Мүндай
жағдайда (прогрессивті ассимиляция заңына сәйкес) ка-
зақ тіліне ауысқан араб-парсы сөздерінде «с»-ньщ әсе-
рімен «м» дыбысы «п»-ға айналып кетеді: О^-*-^1
әсман — аспан. О*-**' Усман — Оспан, о>-б^Ь данеш-мәнд
Қазақ тіліне сіңісіп кеткен кейбір араб-парсы сөзде-рінде
мохкәм — бсксм,
шығады:
мехнәт — бейнет,
> мәрхәмәт — марқабат,
с ғәнимәт — ғанибет, < уммәт — умбет.
Егер <—' «бе» сөз ішінде дауысты дыбыстардың ортасында тұрса,
Сез ішіндегі жуаи дауыстылардыц ықпалымеи
«кяф» дыбысы кейдс «қ»-ға айналып кстсді: іжа0
кә'бә — қағба, ^с\У
* * *
Енді біз қазақ тіліне енген араб-парсы сездеріндегі дауыссыз дыбыстардың
Тэелгілі бір фонетикалық жағдайда қазақ тілінің ішкі заңдылықтарына сәйкес
1. Тіс дауыссызы, үнсіз қатаң дыбыс ^ «се», басқаша
2. Эмфатикалық дауыссыз дыбыс ц* «зад» бұл
дыбыс хизр сезінде ұяң дауыссыз «д»-ға ауысады:
Эмфатикалық фрикативті (ызыц) үяц
дыбыс ^ «за» кейбір ксздсрдс
дауыссызы «ж»-ға айналады: л^*3 то'зим —
Лво дәджджал сөзімдегі уяц
«даль»: бұл дыбыс өзгеріп, тіс дауыссызы «т»-га алмаса-
ды: Л&з дәджджал — тажал. Ал, С-ла»
де бұл дыбыс «з» болып езгереді: С~л«Д& хедмат
қызмет.
__,іх!» таййар және ^
сыз «т» дыбысы «д»-ға айналады: даяр, дене.
6. ^у-С^ нимкәс сөзіндегі «н» дыбысы
өзгереді: дімкес.
Сөз соңында қосарланып келетін дауыссыз дыбыстардың ерекшеліктері
'Дауыссыз дыбыстардың сез соңында қатарынан екеуі, яғни қосарланып келуі
.Егер араб-парсы сездерінің соңында екі дауыссыз ды-быс қатар тұрса,
Егер араб-парсы сөздерінің соңында екі дауыссыз ды-Пыс қатарынан келсе,
'-"Араб, парсы тілдеріндсгі ұяц дауыссыз дыбыстардын, өзіндік бір ерекшелігі
і І_^.-оЗ | адәмизад — адамзат,
Қазақ тіліне енген араб-парсы сөздерінің фонетикалық варианттары
Бір тубірден пайда болған араб-парсы сөздерінің қа-зақ тілінде бірнеше
Бір түбірден пайда болған вариантты сөздердің бәрі казақ тілінің
әсил: асыл/әсіл, ^^ ' аләм: ғалам/әлем,
СІз вәқт: уақ/уакыт,
тағат/тақат, Ј_1»- хадж: хажы/қажы,
Казақ тіліне енген араб-парсы сн.чдоріиіц фонстика-лық тұлғаларын әңгіме еткспдс
Дауысты фонемалар жүйесіндегі құбылыстар
Қазақ тілінде дауысты дыбыстар да, дауыссыз дыбыс-тар да сөз
Тек дауысты дыбыстарға байланысты үндесуді тіл ғылымында буын үндестігі,
* «Алгоритм» термині IX ғасырда өмір сүрген әйгілі математик
тыны белгілі. Міне, осы сингармонизм заңыиа сәйксс қа-зақ тілінде
Бұл тілдік құбылысты дұрыс түсіну үшін араб тіліп-дегі дауысты
Парсы тілінің дауысты дыбыстар жүйесі (шамалы ғана артикуляциялық ерекшелігін
Көптеген араб сездері қазақ топырағына жетпей жа-тып-ақ жол-жөнекей парсы,
Бұл мәселені зерттеп, білуде сингармонизм заңы бас-ты роль атқарады.
дауысты жіңішке болса, кейіигі буыидардыд дауыс-ры да жіңішке болып
дағы
тылары да жіңішке болыл келсді»
Араб және парсы
Бұл пікірімізді дәлслдоу үшіп алдымеи араб тілінің қысқа дауысты
Араб тілінің қысқа дауысты дыбысы «<$» ауысқан сөздің құрамында
созылыңқы, тіл арты «а» дыбысымен: ^-^і I
афзал — абзал, ^-»1 аджал
ақиқат, ^-ь-ь' амал — амал,
назар — назар, <ііа*=
бақыт, с_і \_^ \ атраф
жаһаннам т. б.
«ы» дыбысымен: ^*лі қадам — адым, ^--Ц бател —
батыл.
«е» дыбысымен: <—>М адаб — әдеп, _у\ асар —
Со }ІІ фалакат — бәлекет,
бадтар — бетер, _^"І агар — егер т. б.
«і»: ^л^" кафан — кебін.
Арабтьвд қысқа дауысты дыбысы «а» (айтылуы жағы-нан қазақша «ә»
_/* һар—әр, (у^- хасан — әсем, <ь-_,^ дараджа —
Енді араб тілінің созылыңқы дауысты дыбысы «а»-ға
1 Қазіргі қазақ тілі, Алматы, 1954, 160-6,
қатыстьі^дыбыстық құбылыстарға тоқталын өтсйік. Қа-зақ тілінДе бұл фонемаға сойксс
Кірме сездерде созылыцқы, тіл арты, дауысты дыбыс «а» төмендеғідей
_ «а» іЬІ аба"д —абат, ^У-=> һалал — адал,
<_і^-И атраф — атрап, І>* һава — ауа, С-А
— «е»: Л^с 'айал — әйел, іІ^Ь»
аулийа — әулие, о^ІіСМ ашкара — әшкере, і_^і^& хесаб
— «ә»: іЛпіс 'адат—• әдет,
кет тағы басқалар. Мүны регрессивтік ассимиляцияның
көрінісі деуге болады. Өйткені мүнда кейінгі дыбыс ал-
гашқы дыбысқа артикуляция жағынан
ықпал етіп отыр.
Ал араб тілінің созылыңқы дауысты дыбысы «и» ай-тылуы жағынан
Белгілі бір фонетикалық жағдайларда осы созылыңқы дауысты дыбыс «и»
— «і» МУ^ ' ^зиз — ә3'3>
ліУ^ карим — керім, (_г^ колли—күллі, А^^
кісе, лі-У^ қадим — кәдімгі.
— «е» {*.>.* Һич —: еііі, і^"-*^ зйнаі1 —
іиамшир — семсер^
«ы»:
мирза
қази — қазы.С-*-^ ганимат — каныбет, мырза,
3у? р
симаб — сынап т. б.
Араб тіліндегі созылыцқы «у» өзінің айтылуы жағы-нан қазақша «ұ»
«ы»: луі.і.с=-
құзыр, О_5~*-^л меймун — маймыл.
«ү»: _;>■*-'^ дастур — дәстүр,
күкірт.
«ұ»: Оу^- хун — құн,
■— «о»: С-і-Э-5
^ қоза, _>у> хур — қор,
— «ө»: _)^" гур — көр,
бипул —
ма'лум — мәлім,
— «і»:
бейпіл т. б.
Егер араб-парсы кірме сөздері «у»-ға бітсе, онда қа-зақ тілінде
Араб тіліндегі қысқа дауысты дыбыс «о» айтылуы жа-ғынан қазақша
«О» дыбысы қазақ тілінде төмендегідей дыбыстармен алмасып отырады:
«ө»: __г*л 'омр —
һонар — өнер.
«о»: О ^^
орамал.
— «ү»: О^^к^рбан — қүрбан, <иі=- хофйа — қүпия,
С~л у> хурмат— қүрмет, (І-і-Ь булбул
— «ү»: ц№* колли —
дулдул — дүлдүл.
— «е»: *^ал мохкам —
Сонымен бірге көмей дауыссызы 9 хамза жө-нінде қысқаша айта
'айн моһмала, яғни диакратиялық нүктесі жоқ айн) ды-бысына жақын
Сөйтіп, 9 хамза қазақ тілінің фонетикалық жүйесі-не сәйкес келмейтін,
Қорыта айтқанда, қазақ тілінің сездік күрамына араб жәые парсы
Сөйтіп, қазақ тілі араб-парсы элсмепттсрііі фонетика-лық тұрғыдан қайта өңдеп,
Дыбыстар меп свздсрдің өзгеру жолдарына жоғарыда қыскаша шолу жасап
Біз осірссс қазақ тілімо жат дыбыстардың өзгерісте-ріне егжей-тегжейлі талдау
Сонымен, қазіргі қазақ тіліне әбден сіңісіп, қалыпта-сып кеткен араб-парсы
Үшінші бөлім
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕП АРАБ-ПАРСЫ СӨЗДЕРІНІҢ ГРАММАТИҚАЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
Зат есім
Біз қазақ тіліндегі араб-парсы сөздерінің грамматика-лық сипаттамасын субстантивті араб
Қазақ тілінде қолданылатын араб сездеріиің басым көпшілігінің түп-төркіні, түбірі
Араб тілінен ауысқан сездерді талдау жасап көрсек, онда мына
Қазақша варианты
Мысал
Үлгілері (типтері)
1 2 3
0 •
фә'л-ун ноқл-уи нақыл
0, ° фе'л-ун \ 0 элм-ун ілім
фу'л-ун 0 ) шуғл-ун
109
2 :;
фә'әл-ун нәзәр-ун назар
фә'ал-уи қорар-ун қарар
фу'ал-ун су'ал-уи сауал
фе'аләт-ун кетабәт-уп кітап
ЛЛл) • фе'ләт-ун хезмәт-ун кызмет
гциз фу'ләт-ун құдрәт-ун құдірет
фу'лан-ун нұқсан-ун нұқсан
$ 1 з > фу'уләт-ун ?,-?■■>{'■
7
Ал енді төмендегі сөздёр туынды тектес элементтер
Үлгілері Мые.ч.іі К;і:і;ікша п.іриііи і і.і
&.. \ °'
у тәф'иләт-ун таджрііГіот-уи т;)жірмПо
тоф'ил-ун тәқдир-ун тағдыр
эф'ал-ун энфе'ал-ун эқбал-ун энтезар-ун ықпал ыитызар
эфте'ал-ун эхтемал-ун ықтимал
Қазақ тілінде зат есім ретінде субстантивацияланған, яғни зат есімге
муфә'ил-ун түріндегісі қолданылады. Мысалы:
1 '*
/ъА.зЬо муә'ллем-ун — мүғалім. Сондай-ақ
I аХЛ4> мәф'ул-ун үлгісінде
$ V'
ныла береді. Мәселен: <_з Л^^ мәхлуқ-ун
Қазак тілінде зат есім ретінде кимыл-орскеттің-ор-
нын ( ^ІС^Чр-»! )көрсететіп лрлбпіп
қолданылады, бұлар казақ тіліндсчі «қыплу» (қыстап шығуға арна-лған мекен-жай,
Мекен-жайды көрсстетіп счмм смчдср үш дауыссыз діл-быстан
і> I ' "' >і Г'
жасалады: уиьо мәф'ол-уп
дәрәсә: оқыту, зерттеу, а.^,_и мәдрәсәт-ун: оқытып, үйрететін орын, яғни
^15" кәтәбә: жазу і_~І5С« мәктәб-ун: жазатын орын, яғни мектеп,
„х&^, сәджәдә: тағзым ету— -Ь«л
мешіт (мұсылмандардың намаз оқитын ориы, діни мекс-ме), |»^ һәкәмә
Қазақтар арабша адам аттарын да пайдаланады.
Әйелдердің есімдері көбінесе дсрлік «а»-ға аяқтала-ды: <ь.л.,о! Әминә —
Бұл аталған арабша аттардан бөлек парсы
сөзбе-сөз аударғанда: жүректі билеп-төстеп алушы, яғни көргеннің кезі тойғандай
Мұндай шеттен ауысқан ссімдер (ер кісілсрдіц атта-
ры) сын есім мен есімшеден туЫндайды. Мысалы: ~*-±- I
әхмәд: мақтаулы — Ахмет; ^' әли: биік, сұңғақ
бойлы —Әли; _ИУ әнвар: сәуле, жарқырау, нұр
шашу —Әнуар; _^*\ әмир: билік жүргізуші — Әмір;
О'-*•»■ джуман: маржан — Жұман; [*-^ кәрим:
жомарт, инабатты — Кәрім; ^ кәсм: сүлу — Қасым;
*5ІІ қа'эм: табанды,
^у^л мо'мен: діншіл, діндар — Момын;
іздегенім: қалағаным — Мақсұт; ^у^* мәнсур:
жеңімпаз —Мансур; <%и
Кемінде екі сөзден тұратын қазақша (Қойбағар, Жанүзақ, Тастемір, Орынбасар
Арабша — арабша: -^с'
формасы «ай») + ^-Ь'
мулла: Айтқали, Айтмұхапбст, Лймолда т. б.
Арабша — парсыша: ^у
джан: Нүргүл, Нұржан т. б.
Арабша — қазақша: <<-**=- джом'э — жүма + күл,
бай, тай; Жүмағұл, Жүмабек, Жүмабай, Жүматай т. б.
Парсыша — парсыша: <_М" гол — гүл + О
_|Ь' нар (гранат),
заде; Гүлжиһан, Гүлнар, Гүлпан, Гүлзада т. б.
Парсыша — арабша: О—^і Дуст — дос +
О-л^ бәхт: Досмүрат, Досбак т. б.
Парсыша — қазақша: !-**■
Қүдайберген т. б.
Қазақша — арабша: бай + С-^з доуләт, ^.-Д»
Байдәулет, Байқадам; би + ~і+в-І әхмәд,
Биахмет, Биқожа; ер +
Ержүман, Ерназар т. б.
Қазақша — парсыша: ай + »:>
гүл: Айзада, Айгүл; бек + М^
Араб тілінен енген сөздер жекеше түрГнде д?, қосар-
Ланған жэне көпше тұлғаларында да кездеседі. Көпше ту-
ріне «дүрыс» (яки «түтас») формада немесе «бүрмалан-
ғзн» (не «кираған») формада кбрінуі ықтимал. Сөздің
«дүрыс» деп аталатын көпіііе түрі мужской родтын атау
септігіне (жекеше түріне) О?^-«уна», ал ілік жэне
табыс септіктеріне — ^ң», ^«инә» жалғауларын, :
«атун», і.іік
женский родтыа атау селтігіие-
және табыс септіктеріне _ ү\^ «аТНН» жалғау.
ларын тіркеу арқылы жасалады, ял «Йурмаланган» көп-ше түрі сөздщ
Парсы тілінде сөзді кепше түрі ссім сөзге Іл «һа»
Қазақ тіліне көпше тұлғасында енген есім сездер дербес лексикалық
Қазақ тілінде «жарандар» сөзі тек көпше түрінде қолданылады. Бүл
Араб, парсы тілдерінен енген бүл көпше формадағы сөздердің бәрін
әулеттер т. б.
Барлық түркі тілдеріндегі секілді қазақ тіліндеде
грамматикалық род категориясы жоқ. Демек, шеттен
ауысқан лексикалық элементтер грамматикалық родқа
бөлінбейді. '}
Арабша формасы Қазақша формасы
Жекеше түрі ■ және
1 2 3 4
а. Бурмаланған күйіндегі көпше түрі
1. Лв. хал: хал-жай, күй, жағдай і_)І_^І әхвал: хал-жайлар,
2- иУ лоун: бояу, сорт, түс О'>^ әлуан:
3> С-?_^ РУх: рух, жан, елес, өмір С-Ь_>'
4- >—»■*-•* -Сәбәб: себеп, әдіс, буйым, байланыс оі*—!
байланыстар
5- ^у° тәрәф: ^^■Ч әтраф:
тарап, шет, мадай атырап, шет
6. (ЗІі. холқ: (З^ЬМ
мінез, көңіл күй мінездері, қүлықтыльік.
әдет-ғұрып
7- _г^- хәбәр _,ілі[
8. ^^с-' 'әййил: Л^с'
балақай, бала балалар
9- і^з вәли:
жақын, қамқоршы, жақындар, қамқор-
Қасиетті шылар, касиеттілер
Ю- «Ч^0' әджибе: ^*Ь*Ј әджа'эб қолданылмайды
таңданарлық, ғажайыптар
ғажайып
11- ^^ алем: Ціс'
білгіш, ғалым білгіштеп. ғалымлап
12- <*-*У^ лаземә: қажетті бұйым
л^і>1 ләвазем: қолданылмайды
қажетті бұйымдар
лауазым: қызмет бабы
1 2 3 4
13. 2^ шейх: ^иіл мәшайех:
шал, қарт, имам қарттар, имамдар ■
14. а.і.Лі хәлиқә: құрт-құмырсқа,
адамдарі
15- о-& хәққ: право, шындық, ақиқат сЗ-5-^°" хуқуқ: шындық,
әділдік құқы: ■. право-
16- *л)^ вәләд: бала, ұл бала
б. «Дұрыс» күйіндегі көпше түрі
1. \_)Ј■ ғәза: жорық, шапқыншы-лық,
қаражат
хайуанат
2- ^}у" хәрадж: салық, алым
мә'лум:
3.
мәлім
4. С->~%* сәлат: намаз оқу, дұға қылу, жалбарыну
5- 0'зі^ хейван: мал, жыртқыш
^ хәраджат: қаржы
мәлшет
мә'лумат: мәлім мәлімет, дерек
қолданылмайды
^
хайуан
ОІП_}^=> хейванат: барлық малдар
Ал араб тілінде бұл грамматикалық
Араб-парсы элементтерінің қазақ тілінің жұрнақтары арқылы зат есімге айналуы
Араб-парсы лексикалық элементтерінің негізінде көп-теген жаңа сөздер туындағаны мәлім.
Қазақ тілінде сөз тудырушы жұрнақтар жалғанған сезіне жаңа мағыиа
Әсіресе -дық, -дік және олардың фонетикалық ва-рианттары арқылы пайда
а) -дық, -дік, -лық, -лік, -тық, -тік жұрнақтарының кемегімен
жыртқыш), «арамдық» -• ^1^.=- хәрам (тиым сальшған, қасиетті), «кембағалдық»—
^ кәмтәр (сиректеу, аздау), тағы басқалар.
б) Сондай-ақ араб-парсы лексикалық элементтеріне қазақ тілінің -шілік, -шылық
касеб (кен казыи ілыгарушы), «шаруаілылық» —. Ц?^1* чарпа (төрт
Араб тіліндо. С/ІЫ» фә'ал-уи формасы бойын
ша белгілі бір косіи иссініи аты жасалады:
бәкқал (орыс тілінде: бакалейіцнк).*
(бүл орыс тілінде: мясник). Ал қазақ тілінде осы есім-діктерге
Араб-парсы элементтеріне қазақ тілінің -шы жүрнағы жалғанып, адамның белгілі
теді: (}&- әқл — ақыл — ақылшы, ^ ^
Табытшы, &_Р тарих—-тарих—тарихшЫ, ^і-і^ тәрбийә — тәрбие — тәрбиеші,
Парсы тілінің аффикстері арқылы жасалған зат есімдер
Парсы тіліиіц сөз тудырушы аффпкстсрііііц көмсгі арқылы қазақ тілінде
Біз қазақ тілінде «ез алдына дербестігі жоқ, тек сөз
Енді біз парсы тілінің сез тудырушы басты-басты аффикстік морфемаларына
Аффикс -хана. «'-> Ь> хане сөзі парсы тілінде —
1 Аханов К.
Парсы тілінен енген -хаиа-ныц қазпқ тілііііц байырры, төл жүрнақтарынан
-кер, -гер. Парсы тіліпдсгі _,\^ «кар» [ С)Л^ІГ «каридән»
Қазақ тілінде -кер, -гер жұрнақтары сөзге жалғанып, адампыц бслгілі
Қазір -кер, -гер жүрнақтарының қазақ тіліне сіңісіп кеткені сондай,
Қазақ тіліндегі -дар жүрнағы парсы тіліндегі ^іМ-і даштән (бар
«Дама» парсы тіліндегі «и>Ь" «наме»-нің фонетика-лық өзгерген түр^і. -Дама
Сондай-ақ ^ІІ- -стан жұрнағы да жалғанған сөзіне төмендегідей жаңа
Біз бұған дейін сөз тудырушы жүрнақтар жөнінде әңгіме қозғап
Міне, осындай сез тудырушы жүрнақтармен қатар, қазақ тіліне шеттен
Уі^ -зар: Бұл жүрнақ жалғанғанда, белгілі
^іі -дан (фонетикалык
жұрнағы қосыліған сездер ішіііе бұйым салатьш зпттыц, ыдыстың атын
О^ -бан. -Бан жұрнағы белгілі бір норсеиі күзетс-
тін, қоритын адамның қызметін білдіреді: ^ілсЬ
бағбан, яғни бақты күтуші, күзетуші.
^Хжл -мәнд (фонетикалық өзгерген варианты -пан). Мысалы: О^ Дан
о — ә. Бүл аффикстік морфсма зат есімге жалғанып,
Зз^ РУ3 (КҮИ) + ° РУЗӘ (күндік, яғни күндік
уі аб (су) +
_)?-ар жүрнаіғы СЛ^ герефт Ју^^~ герефтан—■ «үстап алу» «үстау»
негізі+ ^ ар-^иэ^Г^герефтар (қолға түскен, үсталған) — кіріптар. Қіріптар—тәуелді,
<-і[-ак жұрнағы. Бүл жүрнақ етістікке жалғанып
барып, етістіктен туындаған зат есім жасайды: ^у> хор
(осы шақтағы етістік түрінде — О*иУ> хордән
ішіп-жеу)+ ^І ак- ^ О>=* хорак — қорек. Қорек
~-тщ жүрнағы (осы шақтағы етістіктүрінде: герефтан — үстау,
кәф (көбік)+'_/^"гир — ^У1^ кәфгир — копкір. Копкір
немесе кәкпір. О^ джәһан (әлем)+ _/** гир- _/^--і'-Ф*
(^А-^-кәш жұрнағы (^-Ц^іЛ^кәшидоіі —- тпрту): <М_^С әрәбә (арба) +
иінағаш, күйенте. ^_}л
оМ^ -задо (зада). Өткси шлқтагы есімшс оіі^ злдо және
ті түрге
зад- іі^аліі задә= оі!_|л|
адәмизад — адамзат. ^\у=- хорам+
& хәрамзадә — арамза.
за= \^уі» мирза — мырза.
зад= і!^^ пәризад — перизат. заде= оі!_^ді_і. шаһзаде
ұғымды білдіретін есімдер жасайды: с-Ы әдәб (әдебиет,
тәрбиелік)+ ^^ иат= Оі^оіі әдәбиат — әдебиет. ^Л^
'Әдл (әділ)+ ^^ ийәт= С~Л~ьр' 'әдлийәт — әділет.
(_у->илмәдәни+ |-^~'ийәт= С~>.^_і.л мәдәнийәт — мәдениет.
Біз сөз тудырушы және форма тудырушы аффикстік
морфемалардың қызметі туралы айта отырып, осы арада
араб-парсы элементтерінің күрделі зат есім жасаудағы
роліне қысқаша тоқтала кетпекпіз. Өйткені бұл екі мәсе-
ле бір-бірімен іштей логикалық турде тығыз байланысып
жатыр.
Араб жәйе парсы тілдеріпеи ауысқан кейбір сөздср қазақ тілінде
Сын есім
Қазақ тіліндегі кейбір сын есімдер өзінің морфоло-гиялық формасы жағынан
Қазақ тіліндегі секілді парсы тілінде де сын есім на-
шар сараланған (әлсіз дифференцияланған). Сын есім-
піц мұндай сараланбаған түрлеріне: _)^&>. бәһадор
(батыр), &'_Ј' горундж
(кембағал), ^ЬЬ бадам (бадам) үлгісіндегі сездер жатады.
Біз енді жаңа лексикалық элсмоиттср тудирмтып осындай аффикстік морфемаларға
Қазақша -қор жұрнағы О^У* ХОрДвН ('жоу. ішу») етістігінін, осы
сЗ_/Ј әрәқ — арақ — араққор,
Кейбір тіл мамандары -хор және -қор жүрнақтарын өз алдына
Өзінің мағынасы мен жасалуы жағынан -паз жұрна-ғы —қар жұрнағына
-қой, -ғой жұрнақтары. Бұлар \ЗУ гУ'і стістігіпіц фонетикалық өзгсргси
^у. -би (фонетикалык варианттары -бе, -бей) пре-фиксі сөздердің түбірлеріиен
Рас, -би, -бей префиксі негізінен араб және парсы тіл-дсрінен
і-> -на префиксі езінің мағынасы жағынан -би пре-фиксіне жақын
15
тстін сын есімдер тудырады. Мысалы: (3&^ нахәққ — иақақ,
нарази—наразы,
і ^
поресте, падаи т. с. с.
е5 -и жұрнағы қазақ тілінде бір затпен
Ав- джәфа+ _>?>■ джәбр: жапа-зобір, ^"
Кейбір қос сөздердің алғашқы компоисііті Ж6КСШ6 түрінде, ал екіншісі
Л хал+
&)_)&■ хәрадж+ ^Ьа-^ё- хөраджат: қпржы-қаражат т. б.
Әйтсе де қос сөздер көбінесе дерлік мағыналары бір-біріне жақын

іА_^ фәрз+ С*1я
С>іэ_2~~, соуқат: сәлем-сауқат, Ц> джа: мән-жай, «_^
душмән: қас-дұшпан т. б.
сәлам+ мә'на+
хал+ 0' хал+ Ц-
қас+ _ . .„
Енді бір сыңары араб, ал екінші сыңары қазак лекси-калық
мәдәни+ағарту: мәдени-ағарту, _} һәзл+қалжың: әзіл-қалжың,
■"=- хәсрәт+қайғы: қасірет-қайғы, '..,, вәһм+қайғы:
рЬ бағ+ М-О^" чарбағ:
бәхши+ _лг~'^'в фалгир: бақсы-балгер, бәхши+
^іл^, I әрман-|- <-''■*=*
_у^> һонәр+білім: енер-білім, лЈ-і йеке+
МЭЦГІ+ і_у*и бақи: мәңгі-бақи, "
міисз-1- (_>-^ хулқ: мінез-құлық, ,'.-,,
оіі-|— ^л фскр: ой-пікір, .
- ■' :
салт+
сау+
сый+
сый+
куш+
қайғы+
~>
үгіт-(-сән+
моһтадж: мұң-мұқтаж, мәшк: салт-машык, сәламәт: сау-саламат,
Компоненттері қазақша-парсыша болып сөздер де аз емес:
бай+ жер+
келетін қос
бәчче: бай-батша,
джәһан: жер-жиһан, О заР: мұң-зар, талаиу-|-
өкпе+ _;Ь" ыаз: өкпе-наз
Сөйтіп, қазақ тілінде қос сөздер^жасауда араб-парсы элементтері кеңінен қолданылады.
Араб-парсы элементтері бар қарама-қарсы (антоним) мәндес қос сөздер қазақ
Қазақ тіліне енген араб-парсы сөздерінің морфоло-гиялық құрамын әцгіме еткенде
Бір қалыпта тұрақтап, қалыитасқаіі свз тірксстсріпіц исгізгі бөлігі қазақ
Буған бірнеше мысал келтірейік: <ьіМ-Ј^Ь ба-ракә аллаһ[алла ссні жарылқасын]—бәрскслде,
лА)\р~+і бисмиллаһ [алланың атымен]
бпсмелда, пісмелла. Мысалы:
Бисмелда деп сөйлесем,
Тілге жәрдем бере көр,
Тіл жаратқан жәләлім.
Жанға жәрдем бере көр, . .
Жан жаратқаи жәләлім (Үш ғасыр).
Лі \л**і Гәльһәмдуллаһ [алланың даңқы арта берсін]: олхамдиллә. Әлхамда
<Ш І^іАі—Іәстәғфируллаһ [кешіре гер, алла]: астапы-ралла, астапыралда. Астапыралла —
<Ш|ІЛі[ инша'ллаһ [егер алла берсе]: иншалла — құдай қаласа,
Негізінен ислам дінінің қағидаларын бейнелейтін мұндай діни мазмұндағы сөз
Етістік
Әдетте бір тілдің етістік формасын екінші бір тіл өз
Басқа сөз таптары секілді қазақ тіліндегі етістіктер де екі
1. Деноминативті — араб және парсы тілдерінен ауысқан есім
Есім негізді туынды етістіктер жасауға -ар, -ер, -р, -ғыр,
2. Араб және парсы тілдерінен енген есім сөздер тек
Ал араб-парсы лексикалық элсмспттсріиіц окііііиі тпОы қазақ тілінде тек
Бірінші топқа мынадай үлгідегі ссім сөздср жатады: С^-л^.С'
Екінші топқа араб және парсы ссім сөздерінен жп-саліған жай
Есімдік
Араб және парсы тілдерінен қазақ тіліне ауыскап есімдіктерге мыналар
(_у^^Ч беколли — бүкіл, ^^ колли — күллі. Бұлар
^а Һәр — әр деген сөз белгісіз есімдіктер жасауда
Қазақ тілінде әрнорсе, өрне, ориемс, ;>ркім, орқаіісысы деген есімдіктер
«Әрбір» есімдігі жекеше-көпше болып езгермейді де, септелмейді де. Бүл
^ллһич — «еш» сөзі сүрау есімдіктерімен және кейбір есім
«Ешкім», «ештеме», «ештеңе», «ешқайсысы» деген есім-діктер субстанциялық (заттық) үғымды
Үстеу
Қазақ тіліндегі араб-парсы лексикалық элементтері-нің басым көпшілігі белгілі бір
...:.: есім сөздер де аз емес. Мысалы:
:|» әуелден — әуелде, о'-4-* һәман — әмен, аЛл^*
„ әмсе, ЈІиі\
хош — қош, лг*Һ да'им — дәйім,
^^ колли — кілең, _>\Ј$і бикар —
босбекерге, бекерден-бекер, аО а.^ Гижс-йіщс
жеке-жеке, ^у^-і-л момксіі--мүмкін,
_•■ - мәселен, а^ I
әлқисса, ч-^с
бәлки — бәлкім, тағы баскалар.
Қазақ тілінде үстеу жасаудыц тағы бір тосілі — түи-теркіні
Қазақ тілі дайын күйіндегі үстеу сөздерді иемденумеи ғана шектеліп
-ша, -ше жұрнақтары арқылы: мәст — мас.—
• хазер — әзір — әзірше, <^-р сәби —
л^ \ адәм — адам — адамша, ^о^Цн
батырша т. б. .
142
-лап, -леп (фонетикалық вариаиттары: -Тап, -теіі, -дап) жұрнақтарын жалгау
Қейбір араб-парсы ссім сөздсрі бслғілі бір ссптік формасында қальштасып,
Барыс септігінде қалыптасқан үстеу сөздер: _,_Э^
зур — зорға, _)^~у. бикар — бекерге, уі>\.=* хазер
Шығыс септікте тұрақтап қалған үстеу сөздер:
^с' 'Әмәл — амалсыздан, °_^Ц- чаре —
Күрделі үстеулер жасаудың бір жолы — тұлғасы әр түрлі
Сан есім
Етістік сияқты, сан есім де әдетте бір тілден екіншісі-не
Ал қазақ тілінде арабша сан ссімдор бір, ЕсСПТІК Свн:
^ ләкк: лек — жуз мың. Бөлшекті сгш: ,
Бұлардың борі араб-парсы тілдерінде заттың, үгым-ның санын, ретін, есебіп
Тағы да бірнеше мысал келтірейік. «Ширек»: -^Ц-чарәк — бір
«Ғұшыр» яки «үшір»:
ь»-^-і-
'ошр — оннан бір бөлі-
гі. Тарихы: бүрын дін басыларына егістіктен түскен бар-лық өнімнің
«Жеке» сөзі парсы тіліпдс (мупыц қазак тіліндсгі баламасы «жалғыз»)
Жалғаулықтар
Сөйлемдегі сәз бен сезді,, сөйлем мен сөйлемді езара байланыстыру
Түркі тілдеріндегі жалғаулықтар жайын сез еткенде мынадай б\р тілдік
Қазіргі қазақ тілі. Алматы,
діретін одаіғайлар қызметін атқарады. Одаглй •—дербео грамматикалық тұлғалары жоқ
Рас, қазақ тілінде одағай сөздер не жске сийлі-м рс-тінде,
Алайда әр түрлі тілдердіц синтаксисіи зерттеуші і л лымдардың
Бұл пікірді біз де сөйлемде одағай қызметін атқара-тын араб-парсы
Бізге араб тілінен ауысқан «ШііІ^Ь бароколлаһ қа-
зақ тілінде: бәрекелді, бәрәкелде, бәрәкалла деп түрлі
фонетикалық варианттарда айтыла береді. «Бәрекелді»
сезі біреуді мақтау, рух беріп көтермелеу, бір нәрсені
қүптау яки бір нәрсеге таңдану сезімін білдіру үшін ай-
тылатын одағай сез. Мысалы: Бәрекелде, мына қызықты
қара! Мына ауыл алты бақан теуіп жатыр (М. Әуезов).
аХІ І^ііі^, ( әстәіғфируллаһ — астапыралла, астапы-
ралда. Астапыралла — қатты шошыну, таңырқау кезінде қолданылатын одағай
Қазақша «бисмілла», «бисмелде», «пісмелла» деп ай-тылатын сөздер арабтың <Ш
<Ш(^ вә-ллаһи — оллаһи,
Оллаһи аит етемііі алла атымен, Орыс тіліи білсмін һом
(С. Торайғыроь).
Сондай-ақ араб-парсы тілдерінен түрлі жолдармен қазақ тіліне ауысқан ^і
Қазақ тіліндегі одағай сөздер табиғатын зерттеп, бүл салада еңбек
1 Бархударов Л. С. Структура простого предложения современно-го английского
2 Сарыбаев Ш. Междометие
* ІБұл да сонда, 40-6.
ше модельдік өң, қосымша мағына береді. Сейтіп ол ода-ғай
Арабта демеулік «йа» — «я» басқа сөздермен бірігіп те
Белгілі бір жағдайларда одағай сөздер субстантивті болуы мүмкін. Мысалы:
Азған елдін молдасы,
Үлкен болар сәлдесі,
Аса бауыр қылмаңыз,
Оның рас емес олдасы (Ы. Алтынсарин).
Сонымен «одағайлар да, әдеп-ізет формалары да, қа-ратпалар да өздігінен
Өйткені бұл пікірдің а,раб және парсы тілдерінен қазақ тіліне
Шылау сөздер
Араб тілінен енген^-Ц^қетар (шұбырған түйелер тіз-бегі) — «қатар», ^-С^
4 Грамматика современного русского литературного языка. М.: Наука, 1970)
ген сөздер өздеріпіц погі.чгі м;іп.іііал;ірыіі;ііі тыс, қазақ тілінде аффикс—
Бұл сияқты шылау сөздер тірколічмідс, ссімдвр ббЛГІЛІ бір септіктердс
Парсы тілінен енген **
* * *
Осы кітаптьщ үшінші бөлімінде айтылған ой-пікірлер-дің бәрін жинақтай келіп,
сауға болады:
Араб-парсы сөздері жеке лексикалық элементтер тү-рінде және сөз тіркестері
Қазіргі қазақ тілінде кеңінен колданылып жүрген араб-парсы кірме сөздерінін,
Басқа да халықтар сияқты, қазақтар да өздерінің төл
есімдерімен қатар, славян-грск тІЛДірҺЩіН йДКМ йТТИ-рын, сондай-ақ туп-төркіні араб
ше), ал ер адамдардың аттары осі.і тскте (му
да) тұрған есім сөздерден таңдап алынады
Қазақ тіліне ауысқан арлб-ттлрсы кірмі1 ппмері игч I зінен
Қазак тілінде грамматикалык тек (род) категорИЯСЫ жок екені мәлім.
Араб-парсы кірме сөздерінің барлығы дерлік жекошо, көпше болып өзгереді,
гир, 5 п жұрнақтары мен
Парсы тілінің _)\^ зар,
І»< на префиксі казақ тілінс алғашындл лсксикалық элементтердің құрамыида
Күрделі сөздер мен қос сөздер жасауда араб-парсы кірме сездері
Белгілі бір формада қалыптасқан кейбір арабша тұ-рақты сөз тіркестері
Әдетте бір тілдің етістік формасын басқа бір тіл өз
Араб және парсы тілдерінен қазак тіліне ауысқан
өздік есімдіктер жоқ. Қазақ тіліне енген араб-парсы
ссімдіктеріне мыналар жатады: ^^ч '*^ беколли —
бүкіл (жалпылау есімдігі), ^» һәр — әр, О^ фолан
полен (белгісіздік есімдіктері), ^л һич —•
еш (болымсыздык есімдігі). Қазақ тілінде «әр» және «еш» есімдіктері
Зат есімге қарағанда аі)аб, парсы тілдерінен қазақ
қалыптасқанға дейінгі кезецді қамтиды, Ғ.кІншМ XV ғасырдан бастап Ұлы
Полисемиялық араб және пароы сн.чдеріиг жіиіі.ні ші лексикалық талдау
Қазақ тіліиіц сөлдік қүрммыііп сшччі ЛвКСККІЛЫҚ ІЛІ менттер де,
Ал қазақ тіліндегі араб-парсы сөздерінің грамм.чти-калық сипаттамасы жөніндегі ой-пікірімізді
Сонымен біз қазіргі қазақ тілінің активті сөздік қо-
рынан араб-парсы лексикасының алатын орнын, аиа ті-
, лімізге түрлі жолмен енген араб-парсы элементтеріндсгі
фонетикалық езгерістерді, сондай-ақ бүл сөздердің грам-
матйкальіқ Ьипатын, морфологиялық формаларын бүгінгі тіл білІмімің биік талаптары
Резюме
В работе анализируются арабские и персидские за-имствования в современном
Автор определяет место, занимаемөе арабскими п персидскими лексическими элементами
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР




10 желтоқсан 2019ж.
2008-2018 topreferat.com - Қазақша рефераттар, курстық, дипломдық жұмыстар

^