Шетел қазақтарының тілінің зерттелуі диплом жұмысы
№1252



МАЗМҰНЫ - www.topreferat.com
Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 – 5
1 – тарау
Жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 – 38
Шетелдік қазақтардың тілі жайында . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 – 9
Ресей және басқа жақын шетелдік аймақтағы қазақтардың
тілінің зерттелуі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9 – 13
Тәжікстан қазақтары тілінің зерттелуі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 – 17
Өзбекстан қазақтары тілінің зеттелуі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17– 23
Түрікменстан қазақтарының тілдік зерттелуі жайы . . . . . . . . . . . . . . . 24 – 34
Қарақалпақ қазақтарының тілдік зерттелуі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35 – 40
Алыс шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . 39 – 58
2.1 Ауған – Иран қазақтары тілінің зерттелуі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .41 – 51
2.2 Қытай қазақтары тілінің зерттелуі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 – 56
2.3 Моңғолиядағы қазақтардың тілінің зерттелуі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56- 61
Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62 – 65
Пайдаланылған әдебиеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66 - 67



Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Жұмыс көлемі: 67 бет
Пәні: Тілтану

-----------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------
https://www.topreferat.com/
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ҚЫСҚАРТЫЛҒАН МӘТІНІ


Мазмұны
Кіріспе. . . . . . . . .
1 – тарау
Жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі. . . . .
Шетелдік қазақтардың тілі жайында . . . . .
Ресей және басқа жақын шетелдік аймақтағы қазақтардың
тілінің зерттелуі . . . . . . .
Тәжікстан қазақтары тілінің зерттелуі. . . . . .
Өзбекстан қазақтары тілінің зеттелуі . . . . .
Түрікменстан қазақтарының тілдік зерттелуі жайы . . . .
Қарақалпақ қазақтарының тілдік зерттелуі . . . . .
Алыс шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі. . . . .
2.1 Ауған – Иран қазақтары тілінің зерттелуі . .
2.2 Қытай қазақтары тілінің зерттелуі . . .
2.3 Моңғолиядағы қазақтардың тілінің зерттелуі . . . .
Қорытынды . . . . . . .
Пайдаланылған әдебиеттер . . . . . . .
К і р і с п е
Жұмыстың жалпы сипаты. Дүние жүзінің өркениетті елдерінің бәрінде этиникалық
Әлеуметтік тұрғыдан тілді зерттеуші белгілі ғалым Б.Хасанов шетелдерде шоғырланған
Белгілі бір тарихи себептерге байланысты елден бөлініп, жырақтап қалған
«Совершенно не исследованы диалектные особенности казахов, проживающих за пределами
КСРО кезінде диаспора туралы ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізбек былай
Осы орайда біздің дипломдық жұмысымыз бұрын-соңды арнайы қарастырылып, ғылыми
Зерттеудің өзектілігі. Шетелдегі қазақтар негізінен екі түрлі жолмен пайда
Мәселенің өзектілігі бұл тақырыптың қазақ диалектологиясында да алғаш зерттелуінде
«Әр елдегі қазақ әр елдің тілін мықтап игерсе, ол
Ал жоғарыда айтқандай , әлемнің көптеген елінде өмір сүріп
Шетелдегі қазақтардың ана тілінің тағдыры сол елдердегі ұсталынып отырған
Көп мәдениеттердің тоғысқан ортасында алыс шетелдердегі қазақтардың ана
жасы үлкендерге қарағанда жастар мен төменгі сынып жасындағы балалар
Шетелдегі қазақтардың ана тілін сақтап қалуына қол ұшын беру
«Біз әлемдік мәдениеттің құндылықтарымен үндесіп жатқан жаңа заманға қазақтың
Бізге белгілі болған жайт, ол шетелдегі қазақтар өздері тұратын
Өзін, өзінің ұлтын, дәстүрлі мәдениетін құрметтейтін адам қаншама көп
Зерттеу нысаны. Шетелдік қазақтар тіл ерекшеліктерінің зерттелуі.
Зерттеудің мақсаты.
- Қазақ диалектологиясы саласында шетелдік қазақтардың тілі азды-көпті зерттелгенімен,
- Осылайша жүйелі қарастыру нәтижесінде біз жалпы шетелдік қазақтардың
- Шетелдік қазақтар ұғымына анықтама беріліп, олардың тілдік ерекшеліктеріне
- Осыған қатысты біз өз зерттеуімізді «әдеби тіл» ұғымын
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері.
Жүйелеу, сипаттау әдістері.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
• Шетелдегі қазақтардың зерттелу жайын, біртұтас жүйелі құбылыс
• Қазақ әдеби тілінің келешегін шетелдік қазақтар
• Қазақтар көп орналасқан Қытай, Моңғол қазақтарының тілдік
• Шетелдік қазақтардың тілінің зерттелу қажетті проблемаларын
Зерттелу жұмысының теориялық-практикалық маңызы.
• Зерттеудің нәтижелері қазақ тілінің диалектілеріне проблемалар теориялық жаңа
• Зерттеудің нәтижелері қазақ диалектологиясы саласы бойынша жоғарғы оқу
• Зерттеу нәтижелерінде жалпы шетелдік қазақтардың зерттелуіне қатысты
• Ж.О.О.-ғы қазақ диалектологиясына қосымша материал ретінде енгізілуі
Жұмыстың құрылымы.
Диплом жұмысы 2 бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен
І-Тарау. ЖАҚЫН ШЕТЕЛДІК ҚАЗАҚТАР ТІЛІНІҢ
ЗЕРТТЕЛУІ
1.1. Шетелдік қазақтардың тілі жайында
Қазақ диаспорасының кешенді мәселелерін зерттеу барысында назар аударатын ерекше
Алыс және жақын шет елдегі тегі қазақтың жалпы саны
Өзбекстандағы бұл таза қазақтар. Ал маргиналдары мен метистерді қосып
Ресейде ғана емес, Украина мен Белоруссия, Балтық пен Молдова
Қырғызстанда да ашаршылық кезінде сіңіп кеткен қазақ-қырғыздар баршылық. Шамамен
Қытай мемлекетінің ресми статистикалық көрсеткіші бойынша, жобамен метистерді қосқанда
Осының 800-900 мыңы алыс диаспоралар болса, ал (12-13 %-і)
Қазіргі жаһандану заманында этнодиаспоралық кеңістік қазақтар үшін әр елде,
Әрине, қазақ диаспорасы өкілдерінде бұл үрдістердің неге апарып соғатынын
ТМД-ның ішінде тараған қазақ диаспорасына қандай жағдайда да және
Ресей республикасында тұратын 700 мыңға жуық қазақтардың жартысына жуығы
Ал енді Орталық Азиядағы өзіндік ерекшелігімен көзге түсті. Өзбекстанда
Бұған дәлел ретінде өткен ғасырдың басында қазақтың тұңғыш тіл
Әлемдік тәжірибеге қарағанда да бірлікке келген кемелді тілі, жазуы
«Кеңес Одағы ыдыраған соң, бұрын бір елдің ықпалында болған
«Кешелі бері Өзбекстан қазақтарының саны мен тіл сапасын сөзге
Рас, соңғы кездері Өзбекстан қазақтарының тілі шұбарланып барады. Себебі,
Түркменстандағы жағдай да осыған жақын. Қазақ мектептерінің саны аз,
Ал енді ең үлкен көршіміз Ресейге келсем, онда миллиондай
«Қазақ халқының тіл жазуының бүгінгі хал-күйіне қарасаң, шала-жансар туып
1. Қолданылып отырған жазу-графикасы бірдей емес. Біреуі кириллица, бірі
1.2. Ресей және басқа жақын
қазақтардың тілінің зерттелуі
Тіл – ұлттық сананың киелі де мәйегі. Тіл –
«Ұлттық қадір-қасиетті жою ұрпақты түбегейлі надандыққа, мәңгүрттікке, кещелікке құлатып,
Ал, қазақ мемлекеттік басқару академиясы мемлекеттік тіл мен басқа
«Бұл күнде өзінің қазақ екенін ұмытып, тілден, діннен қол
Осыған орай, Ресей қазақтары жайлы сөз қозғасам. Бүгінгі Ресейде
«Ресей қазақтарының 70 пайызына дейіні ауылдық жерлерде тұрады. Мысалы,
«Қазақтар - Ресейдегі ірі диаспоралардың бірі». Олар сан жағынан
Ресейде қарқынды ассимиляциялық процестердің негізінде, диаспоралардың бір бөлігі орысқа
«Диаспора – мәдени ғана этноэкономикалық, этноәлеуметтік, этносаяси да қауымдастық»,
Кеңес Одағының ыдырауы ресейлік қазақтарға жаңа саяси және әлеуметтік
Қай елде де диаспора ұстараның жүзіндей шиеленісті жағдайда өмір
Бірақ қазақ диаспорасының әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өміріне шешуші
«Все национальные проблемы оттого, что мы ими занимаемся. Не
Осы орайда Ресей қазақтарының Астрахань, Волгоград экспедициясының материалдарынан О.Нақысбеков,
Аталған облыстардағы қазақтар осындағы орыс халқымен ерте кезден жиі
Үй-жай, құрылысқа байланысты сөздер: Ас сарай (шошала; астық,
Көрпе-жастық, төсек-орын, алашаға байланысты сөздер: теру алаша (ұзатқан
Киім-кешек, мата атауларына байланысты сөздер: желек (жас келін
Ыдыс-аяқ және үй бұйымдарына байланысты сөздер: самар (қымыз құятын
Тағам атауларына байланысты сөздер: секер (ірі қант), уақ песок
Әдет-ғұрыпқа, ойын атауларына байланысты сөздер: тентек кәде (келін алуға
Астрахань, Волгоград қазақтары тілінде ұшырайтын біраз сөздер бүкіл батыс
Ал, К.Құрманәлиев «Омбы облысының Называевск, Есілкөл аудандарында тұратын қазақтардың
Бұл мақала осы облыстың Называевск және Есілкөл аудандарындағы қазақтардың
Этникалық құрамына назар аударатын болсақ, Называевск ауданындағы қазақтардың бәрі
Жергілікті халық тілінде кездесетін ерекшеліктердің көбі – лексикалық ерекшеліктер.
Тамақ атауларына байланысты сөздер: бүкпе-қарынға салып қатырып қойған ет.
Ыдыс-аяқ және үй бұйымдарына байланысты сөздер: ши +
Үй шаруашылығына байланысты сөздер: белдік (есіктің тақтайларын ұстап тұратын
Киім-кешекке байланысты сөздер: қыл-қыбыр (драптан жұқарақ мата). Сүзгі
Әдет-ғұрыптарға байланысты сөздер: аромытқа (малды сойған ер кісіге ақысы
Жоғарыдағы жиналған материалдарға қарағанда, жергілікті халық тіліне орыс тілінің
Бірақ, бұл аталған еңбектерден ұғатынымыз, зерттеушілеріміздің жұмыстарынан бір байқалатын
1.3. Тәжікстан қазақтары тілінің
зерттелуі
Тәжік жерінде тұратын қазақтардың тілі жөніндегі мәлімет күні бүгінге
Бір халық пен екінші бір халықтың арасында болатын тарихи,
Қорғантөбе ауданының өз табаны – ежелден өзбек жұртының қонысы.
Әңгіме болып отырған өлке қазақтарының тілінде кездесетін жергілікті халық
Ұяң п мен қатаң б дауысыздарының алмасуына көңіл бөлінген.Тәжікстан
Әңгіме болып отырған
қазақтардың тілінде
полат
пал аш
пәтия//пата
палуан
пешене
Жоғарыда келтірілген салыстырма мысалдардан аңғаратынымыз – Тәжікстан жерінде тұратын
Осы өңірге кең тараған фонетикалық құбылыстардың бірі деп с
Жиналған деректердің ішінде көңіл аударарлық дыбыстық құбылыстардың бір түрі
Жоғарыда келтірілген деректер, әрине, осы өлкенің қазағының тілдеріндегі барлық
1.4. Өзбекстан қазақтары тілінің
зерттелуі жайы
«Өзбекстандағы қазақтардың тіл ерекшелігін зерттеу үстіміздегі ғасырдың 50-жылдарының соңында
Сондықтанда болар бұл диалектілік аймақ түгелдей жан-жақты талдауға түспеген.
ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың бірінші ширегінде қазақ
Мұнда өзбек тілінің әсері деп танылған жергілікті қазақ говорын
Мұнан соң Ташкент облысы қазақтарының ауызекі тіліне арналған бір
Мұнда фонетикалық, морфологиялық ерекшеліктермен бірге лексикалық жағы да жалпылама
Кірме халықтың ру тайпалық құрамына, дәуіріне жалпылама сипаттама беріледі.
«1951 жылы жарық көрген Ж.Досқараевтың Оңтүстік Қазақстан (қазіргі Шымкент)
1994 ж. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де Қошабаева Б. «Өзбекстандағы қазақтар»
Әрбір жергілікті тіл өз қолданушысының айғағы болып, оның ерекшелігі
1) Жергілікті ерекшелік иелерінің географиялық орны.
2) Объектінің зерттелу жайы.
3) Говорлар иелерінің этникалық құрамы мен территориялары.
4) Өзбекстандағы қазақ говорларының саны (лексикалық, фонетикалық,
грамматикалық ерекшеліктері мен жалпы ортақ белгілері.
Өзбекстан территориясын мекендейтін қазақтардың этникалық құрамы, географиялық орны, айналысатын
«Говорлар материалына халықтың этникалық құрамы негіз болмаса да, бірлі-жарым
Сол секілді Өзбекстандағы қазақтардың бірқатар сөздерді дыбыстық жағынан қазақ
Айта кететін бір жәйт, Өзбекстанның Бұхара облысының құрамына енетін
Дыбыстардың түсуі (эмция) сөз басында түсуі ластау-аластау, үрметтеу-құрметтеу. Мысалдар,
Семейдің Аякөз, Көкпекті, Ақсуат аудандарында сөз басындағы к дыбысының
өкседі<көкседі, өркей<көркей.
Сөз ортасында л, ң, қ, (ғ) дауыссыздарының және а,
Өзбек тілінің маңғыт говорында л, қ, ғ дыбыстары түседі:
Сөз ортасындағы дыбыстардың түсуі кейбір түркі тілдері мен диалектілерінде
Көне өзбек тіліндегі л-дың түсіп қалу жағдайын А.М.Шербак қыпшақ
Л-дың түсуі қыпшақ тіліне тән болса, қыпшақ тобындағы тілдерге
Дауысты дыбыстың кейде Sandhi жағдайда түсуі де кездеседі: күн
Өзбек тілінің маңғыт говорында сөз соңындағы л
Мұнан –да, -ра, -тен, -кі сияқты буындардың түсіп,
Т.Айдаровтың «Өзбекстан жеріндегі қазақтардың тіліне тән басты бір ерекшелік
Түркі тілдеріндегі ортақ етіс ХІ ғасырдағы М.Қашқари берген анықтамадан
Ортақ етіс субъектілердің қарама-қарсылығы, біріне-бірінің көмегі, қимыл иелерінің көптігі
Сондай-ақ ортақ етістің бір тобы есімдерге айналып кеткен: қарыс,
Ортақ етіс формасының есім сөздерге өте бастағандары есімше тәуелденіп,
Ортақ етіс жөніндегі түсінік, қысқаша осы айтылғандардың төңірегіне саяды.
Ортақ етістің мағыналық өзгеріске ұшырауы өзбек тілінің көзқарасы (Хорезм
Ортақ етістің –ш (қазақ тілінде –с) көрсеткіші арқылы
Ортақ етіс мағыналарының даму, өсу жолындағы өзгерістердің бірі Өзбекстанның
Әдеби тілде ортақ етістің мұндай қызметін етістіктің барды, келді
Өзбекстандағы қазақ говорларының лексикасы байырғы және кейін пайда болған
Парсы-тәжік элементтері ертеден түркі тайпаларына өтіп, кейін сол тайпаның
1820 ж. Бұхарадағы орыс емшісі Мейендорф Бұхараның шығысы мен
«Жергілікті тілде кездесетін орыс тілінің элементтеріне арнайы тоқталмаймыз. Өйткені
Говорлардағы лексикалық материалдарды мағынасына қарай топ-топқа бөлген. Т.Айдаров (10,
Біріншіден, говорларда кездесетін сөздердің қандай шаруашылықты, тұрмыстың қандай жақтарын
Сонымен, менің байқағаным бойынша, Өзбекстан қазақтарының тіліне аса көңіл
1.5. Түрікменстан қазақтарының тілдік
зерттелу жайы
Түрікмен ССР-ында сол кездегі өмір сүріп отырған қазақтардың келуі
Мұнда әңгіме Хиуа хандығы туралы болып отырғандықтан, оның Түрікмен
Қазақтардың түрікмен жеріне қарай жылжуы ХҮІІІ ғасырдың алғашқы жылдарынан
Моңғол жаулаушыларының үстемдігінің әлсіреп, Қазақстан жеріндегі тайпалар басқыншылар езгісінен
Қазақтардың жоңғар қалмақтарынан ойсырап жеңіліп, қоныс аударуы қазақ халқын
ХҮІІІ ғасырдың орта шенінен бастап, қалмақтардың үстемдігінен арылғаннан кейінгі
Қайып хан өлген соң да, Хиуада қазақтардың хандық құруы
Қазақтар түрікмен жеріне, дәлірек айтқанда, Түрікмен ССР-нің территориясына бірқатар
Жоғарыда келтірілген тарихи материалдардан басқа, орыс (ғалымдарының) зерттеушілері мен
Бұл жерде үстірттегі қазақтардың Хиуамен сауда-саттық жасап отыратындығы байқалды.
Түркменстан территориясы бойынша көп мекендеген жерлері Красноводск маңы, Небит-даг
Түрікмен ССР-ында тұратын қазақтардың тіліндегі жергілікті ерекшеліктер-дің ішінде көлемі
Фонетикалық ерекшеліктердің бұл шағындағы говордың дыбыстық құрамының қазақтың әдеби
Говордың фонетикалық ерекшеліктеріне тән құбылыс – қазақтың байырғы төл
Говордағы дауыстылардың алмасуы алуан түрде ұшырасады. Жасалу орнына қарай
Әдеби тілдегі жуан дауысты «а» дыбысының орнына говордағы бірқатар
«а» дыбысының орнына «ә» дыбысының қолданылуы тек ел аузынан
Профессор І.Кеңесбаев Н.В:Юшманов және Е.Д.Поливановтардың пікірлеріне сүйенсек, қазіргі
Кейде говорда жуан дауысты «а» дыбысының орнына жіңішке дауысты
Езу дыбысының ішінде қысаң дауысты «ы» дыбысының орнына әдеби
ы/а болып д/ы дыбыстарының өзара алмасулары кейбір жекелеген сөздерде
Е/І. Езу дыбыстарының ашық және қысаң дауыстылар біршама
«Е дыбысының қай сөздердің құрамына (дыбысымен алмасып келуі де
Е/І дыбыс алмасуы Қарақалпақстанның солтүстік аудандарында мекендеуші және Түрікменстандағы
«Е» дыбысының «і» дыбысына алмасатын жағдайларының барлығы, ертеректе де
Түрікменстанда тұратын қазақтар тілінде ч дыбысының ш дыбысын алмастыратын
М: Беті бүлк етпестен маған «чық» дегені. Тона четкері
Чыттан киіп көйлекті
Қақты жеңгең көлбекті
Жетпістегі қара чалымыз Сүгірдің өлеңін тыңдалы. Босына чаптыққаны несі,
Ә.Нұрмағамбетовтың айтуынша, дәл осы говордағы сөз басындағы «ч» деген
Ж/д дүз-жүз, дүзу-жүзу. М: Кейде үш дүздің де баласы
Бұл ерекшелікті Бекетов қарақалпақ қазақтарының тіл ерекшелігіненде байқауға болатындығын
Бұл говорда қазақ тілінің басқа говорларында кездесетін сөздермен қатар,
Нұрмағамбетов говордың лексикалық ерекшеліктерін құрамы жағынан екі салаға бөліп
Синонимге көңіл бөлгені туралы айтар болсам, мысалы: «Осы самсықтығыңды
Әрбір синонимдік қатардағы сөздердің бірі жиі қолданылса, бірі сирек
Көп мағыналы сөздер мен омонимдерге көңіл бөлген. М:
«Сұқпа» сөзінің түбірі «сұғу» етістігі де, оған қазақ тіліндегі
Түркменстан қазақтарының тіл ерекшеліктерінде тағы бір кездесетін мына «көрпеш»
Говордағы омонимдердің бәрін қамту мүмкін болмағандықтан қалғандары-ның бір тобын
1) жаңғақ, 2) мақтаның гүлі түскеннен кейінгі өсіп шығатын
Кейбір сөздердің этимологиясы анықтаған.
Говорда этимологиясы жөнінде сөз болғалы отырған сөздердің біразы түркі
М: Алақшын – қазан не плита орнатылған пештің аузына
Әтішкір – шоқ, көмір т.б. қол күйетін заттарды ұстауға
Байтаба – жүннен тоқылған шылғау. Мұның өзі тек осы
Бестақа – ерлер киетін етіктің бір түрі. Аяқ киімнің
Көнгерген сөздерге көңіл бөлген.
К.С.Говордағы көнерген сөздерге көңіл аудару – тілдегі лексиканың ертедегі
Көнерген сөздер дегенде: «При этом надо иметь ввиду, что
Көнерген сөздерді әдетте біз екі топқа бөлеміз. Бірі –
Мыс., «жүзіңді бабалы көрсін» (Өкпелеудің өте күштілігінен туған қарғыс
М: Әжі – тасты, кірпіштерді; қалағанда байланыстыратын мықтылығы цементпен
Басқа тілден ауысқан сөздер. басқа тілден енген сөздерді Нұрмағамбетов
1. Орыс тілінен енген.
2. Шығыс халықтарынан, әсіресе араб, Иран тілінен ауысып алынған
1. Орыс тілінен енген сөздер. Күнделікті тұрмысқа қажетті зат
2. Араб, Иран тілдерінен ауысып алынған сөздер. Түрікмен ССР-ындағы
М: Жергілікті тұрғындардың тіліндегі күре, шайыр, мекерлік, тапауыт, сеттер
куррэ – құлын
мекрь – құлық, зұлымдық.
сатрь – жол, сызық (дәптердің, өлеңнің)
шарь – ашулы, ызалы,
сохнь – алаң (площадь)
Зат есім. Говордағы зат есімдерге тән ерекшеліктердің жиі
1. Есімдерден зат есім тудыратын жұрнақтар.
-шылық, -шілік, -ақыншылық (ақындық), мұғалімшілік (мұғалімдік), шатақшылық (туыстық), жақыншылық
2) Етістіктен зат есім тудыратын жұрнақтар –ма, -ме, -па,
Бірақ бұл тілде ол жұрнақтардың қазақ тіліндегідей басқа дыбыстық
Аяқтаспа (малдың етін бөлісіп алу), отырыспа (ойынсауық мәжілісі, орысша
-қақа, -кек - батқақ (батпақ), піскек (піспек), жауын
-ық, -қ – тапсырық (тапсырма), қорқылық (қорқыныш), жинақ (жиналыс).
Тұрғын қазақтардың тілінде кездесетін сын есімге жататын сөздер өз
1) Есімдерден сын есім тудыратын жұрнақтар мұндай ерекшелігі Қарақалпақ
-лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті - ауылды
Мөрлі, шеккілі сияқты сөздердегі жұрнақтар беретін мағынасы жағынан әдеби
2) Етістіктен сын есім тудыратын жұрнақтардағы ерекшелік. Бұл құбылыс
-шаң – ұялшаң (ұялшақ), аяншаң (аяншақ). Балам ұялшаң
Говорда жекелеген сөздер кездеседі, қолданылу жағынан жиі ұшырап отыратын
-ымтыл, -імтіл, -көгімтіл (көкшіл), сарғымтыл (сарғыш), қарамтыл (қаралау). Тона
-ғырт, - шалғырт (сұрлау, бурылдау). Анна жылдары шалғырт түсті
Сан есім сөздеріндегі ерекшеліктер өте сирек кездеседі. М: Қазіргі
Ал, мұндай жағдайды тюркологтардыңда еңбектерінен байқауға болады. М: П.М.Мелиоранский
Қазақ тіліндегі «1» сан есімінің тәуелдік жалғауының 3-і жағын
М: - Нешесін алып кетіпті дедің түйенің?
- Бірісін де қалдырмапты.
…Траншеяда қолма-қол найзаласумен бірнешесін өлтырып, екі немісті штабқа алып
Есімдік.
Түркі тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде де, есімдіктердің саны
Сілтеу есімдігі:
Әңгіме болып отырған говорға тән – тона, тонау сілтеу
Есімдіктердің бұл түрлерінде тұлғасы жағынан қазақтың әдеби тіліндегі сұрау
Бұл келтірілген мысалдардың алдыңғысы бір адамның екеуі адамды қазақтың
«Қай?» сұрағының орнына говорда «не?» сұрағын қолданады. М: Не
Қазақтың әдеби тілінде «кейбіреу», «біреу» белгісіздік есімдіктердің орнына говорда
Бұл есімдік кейде қысқара келіп «кімі», тіпті «кім» түрінде
Жергілікті қазақтар тілінде ерекшеліктердің ішінде өзінің алуан түрлі болып
-малы, -мелі, -налы, -нелі – бұлар құрамы жағынан күрделі
Ал қазақ әдеби тілінде: Сол ауданнан товар алу керек.
Мұнда – малы жұрнағы жалғанған, баяндауыш қызметін атқарып тұрған
М: Мен киноға бармалы едім. Бүгін ол сол қызды
Әдеби тілде. Мен киноға баруым керек. Бүгін ол сол
Көсемше жайлы бірер сөз қозғасақ. –п (-ып,
М: Ел ең алдымен Сырға көшіп бастады. Қоңыраттағыларда Қазақстанға
Жоғарыдағы келтірілген мысалдар әдеби тілдің қалпында құралған болса да,
Ертеректе қазақ тілін зерттеушілердің еңбектерінен –ар, -ер жұрнақтарының дәл
М: Мұнан жаман қалаға неше шақырым болар? Көрмеген кісі
П.М.Мелиоранский соңғы сөйлемде «салар» сөзін сөйлеу тілінің нормасы емес
Үстеуге байланысты говорда кездесетін ерекшеліктер көбіне әдеби тілдегі түбірге
-нан, -нен, -дан, -тан, -тен - шыннан, өтіріктен,
Көрсетілген қосымшалар арқылы жасалған үстеулер қазақ әдеби тілінде де
Қорыта келгенде мұнда да, Түркменстан қазақтарының тіліне көңіл бөлінген,
1.6. Қарақалпақ қазақтарының тілдік
зерттелуі
Қарақалпақстанның территориясындағы диалект пен говорларды жоспарлы түрде зерттеу –
Қазақ республикасының өз ішіндегі ерекшеліктер құдайға шүкір азды-көпті зерттелген.
Қарақалпақстан Республикасы – көп ұлтты республика. Бұл жерде қарақалпақтармен
Қарақалпақстан терриотриясына қазақтардың келіп қоныстануы ондаған жылдар емес, жүздеген
Мунис пен Баянидің көрсетуі бойынша, 18 ғасырдың басында қарақалпақтардың
Зерттеліп отырған территориядағы қазақтардың қоныстануы осы уақыттан басталады. Оның
Қарақалпақ мекендеген жерге қазақтардың қоныс ауыстыруын тек жаугершілік салдары
Енді, қарақалпақ қазақтарының тілдік ерекшелігіне мән беретін болсақ. Біріншіден,
Зерттеліп отырған говарда дауысты дыбыстарға байланысты ерекшеліктердің ішінде алдымен
Тапсын деп халайыққа жұбақ шаштың,
Қызымын деп қыпшақтың лебіз аштың.
Жылында жігірменші айтқан сөзің
Жәйылды баласына үш алаштың.
Кәтіп жұмыстасаң да өзің жұмыста деді. Әттеген-ай ұзын жолға
Мұндай дыбыстық құбылыс қазақ тілінің басқа да говарында кездеседі.
Ә/А. Әдеби тілдегі жіңішке дауысты «ә» дыбысының орнына
Аура-әуре
Қаріп-кәріп
Маз-мәз
Мысалы: Жұрттың барын байрақталды. Көрген забырыма ат бойламайды.
А/Ы. Дыбыс алмасуларының бұл түріне мына сөздер мысал
Нан анна дастырқанда тұрыпты ғой, алып жесең болмай ма?
Бұл құбылыс қазақ тілінің Арал (бұлыңдау-бұлаңдау орнына, дыбыл-дабыл, тықыр-тақыр
Ұ/У алмасуы байқалатын сөздердің бірі – құстанала-күстәнәлә етістігі.
«Ар жұздан» (орта жүз, кіші жүз дегендегі) деген тіркестегі
Қарақалпақстанның оңтүстік аудандарын мекендеуші қазақтардың тіліндегі кездесетін фонетикалық ерекшеліктердің
Б/П Бұл құбылыс негізі тек осы говорға тән ерекшелік
Пахт-бақыт
Полат-болат
Пор-бор
Мысалы: Пақытқа қарсы күзгі жәрменкеге баратған қасында бес кісі.
С/Ш дыбыс сәйкестігі қарақалпақ тілінің диалектілік құрамын ажыратуға басты
Қарақалпақ қазақтарының тіліндегі жергілікті ерекшеліктерді сөз еткенде А.Құрышжанов с/ш
Ж/Ж. Аффрикат дыбыстардың ішінде ж(дж) дауыссызының қолданылуы осы говордағы
Тіл біліміндегі дәстүр бойынша говар грамматикасын іштей екі салаға
Говарда сөздердің морфологиялық құрамы алуан түрлі қалыпта көрінеді. Олар
Қос сөздерге байланысты сөз қозғасақ. Мысалы, жергілікті тұрғындардың тілі
ҒАБЫР-ҒҰБЫР – қимылдың тез, шапшаң болғанын білдіреді. Мысалы: Ғабыр-ғұбыр
ТАҢДАР-ТЕТІК – аман-есен. Мысалы: Таңдар-тетік отырсыздар ма?
ЫЛЫМ-ЖЫЛЫМ – бұл қос сөздің әдеби тілдегі мағынасы жым-жылас,
ҚОНСЫ-ҚОЛАТ. Қос сөздің бірінші сыңары – «қоңсы» жергілікті тұрғындары
Ас-дәске-ау т.б. құралдар. Ас-дәскелерін сазлай алмай жатырмыз. Ау-дәскелері болса,
Біріккен сөздер.
ГҮЛТАРАШ – үй қабырғаларының сыртына ойып салынған нақыш. Гүлтараш
ШЫШТАЗА – шөп жинайтын айыр.
ҰЗЫНТӘМӘ - бос дәме. Адамда ұзынтәме болады.
Қостырнақ-фундамент: Үй қос тырнағынан тозады.
Жүнтопа-әйелдердің жүннен тоқылған орамалы.
Тайпахта-шігітінен (шигітінен) ажыратылған мақта.
Жергілікті тіл ерекшеліктерінің сөз таптарының бірінде мол, екіншісінде аз
Мұның ішінде автономиялы республиканың Тақтакөпір, Қараөзек, Мойнақ, Шымбай, Қоңырат,
Қазақ әдеби тіліндегі –дар, -дер, -тар, -тер көптік жалғауы
Аузым толған күлкілер
Жылауменен басылды
Түндәләр жұлдыз санаймын
Күндіз де шолып қараймын…
Жетімді жетім деп пе едің
Жетімнің ақын жеппе едің
Тілеп те алған нашарың
Житімдәр болсын деп пе едің.
Папиросты түнделер тұрып шегетінмін. Тенеден судай ақты қызыл қандар.
-ДЫҚ, -ДІК. Қорымдық, мазарстандық – көп мола. Шігілдік
-ШЫЛЫҚ, -ШІЛІК. Меймәнгершілік-қонақ қылу, қонақжай. Бір ақшам түнімен меймәнгершілік
Сын есіммен байланысты ерекшелік говарда – тек әдеби тілде
-ЛЫ, -ЛІ, -ДЫ, -ДІ, -ТЫ, -ТІ. Мысалы, Ойдалы –
-БӘД –префиксы арқылы да біраз сөздер жасалады. Бәдбақ –
Говардағы морфологиялық ерекшеліктердің енді бір қатары сан есіммен байланысты.
Есімдіктермен байланысты жергілікті ерекшеліктердің мөлшері онша көп емес және
Жергілікті тұрғындардың тілінде аса көп, жиі және саны жағынан
Тұрғындар тілінде кездесетін ерекшеліктердің бірқатары көрші отырған туыстас тілдердің
Етістікке байланысты ерекшеліктердің бірқатары жақсыз сөйлем құрайтын
К.Бердімұратовтың Қарақалпақ АСС-інің Тақтакөпір ауданында тұратын қазақтардың тілінен жинаған
Қазақ әдеби тіліндегі белгілі бір мағынаны ұғындыру барысында, екі
Тезап жер / шегелен жер – құмдақ жер; Порсаң
Дән тұру – сап-сау болу;
Таяқ ұру - өлшеу. Әмин аға таяқ ұрып кете
Синоним.
Лұм кесә // ным кәсе // лауабы кесе //лауақ
Айуан // ацуанша // бастырма – үйдің жанына қоса
Там // жәй – үй.
Говарда
Көп мағыналы сөздердің пайда болуы әрқилы.
ШҮЙ – темір шеге. Мысалы: Қаладан қайтіп келе жатқанда
ІІ-Тарау. АЛЫС ШЕТЕЛДІК ҚАЗАҚАТРДЫҢ ТІЛІНІҢ
ЗЕРТТЕЛУІ
2.1. Ауған-Иран қазақтары тілінің
зерттелуі
Зерттеуге негіз болып отырған нысан - 1917-1930 жылдары ауған
1979 жылғы Кеңес әскерлерінің Ауғанстанға басып кіру оқиғасы ондағы
Ауғанстаннан Отанына оралған 1200 үйден астам қазақ диаспорасы қазір
Иран қазақтары деп 1917-1930 жылдары Маңғыстау түбегінен тікелей Иранға
Ауғандық қазақтарда кейбір ахундары (мода) болмаса, арнайы білім алған
Ауғанстан, Иран қазақтарында құда түсу, үйлену, қыз ұзатуға байланысты
Ауған қазақтары пуштулармен, тәжіктермен, парсылармен, өзбектермен, түркімендермен бірге өмір
«Фонетикалық ерекшеліктер» атты І тарауда Ауғанстан, Иран қазақтары тіліндегі
Осыған сай бұл тарау дауысты, дауыссыз дыбыстарға байланысты фонетикалық
Зерттеліп отырған диаспора тілінің дыбыстық ерекшеліктерін сөз еткенде, мына
А - Ә: Жуан а дыбысының орнына жіңішке
Осының керісінше, ә орнына бір топ сөздерде жуан а
А – Е: Ауғанстан, Иран қазақтары тілінде дыбыстық
А – Ы: Әдеби тілдегі ашық а дыбысы
Е - Ә, Ә - Е: Қазақ тілі
Кейде, керісінше, в дыбысы қолданылатын біраз сөздерде е дыбысы
Бұл дыбыстардың алмасуы батыс говорлар тобындағы Түркменстан, Маңғыстау қазақтары
Е – І: Әдеби тілде ашық е дыбысы айтылатын
А, Ө - Е: бұл құбылыс қазақ тілінің
І, Ы – И: Әдеби тілдегі қысаң ы,
Бұдан басқа да санаулы сөздерде ы-о (Жамбол<Жамбыл, сосон<сосын), о-ү
Ауғанстан, Иран қазақтары тіліндегі дауысты дыбыстарға байланысты басқа говорлардан
Зерттеліп отырған қазақтар тілінде үндестік заңының сақталмай, әсіресе а-е,
Диаспора қазақтарының тіліндегі тағы бір өзгешелік – е, о,
Бөліп айтуға тұрарлық тағы бір ерекшелік Ауғанстан, Иран қазақтары
Қазақ тілі говорларының фонетикалық жүйесінде кездесетін қатаң дыбыстың ұяңға
Осы орайда зерттеу объектісінде мына сияқты (ш>ч, қ>һ, х;>х,
Ш – Ч: Әдеби тілдегі ызың ш дыбысымен айтылатын
С – Ш: Бір топ сөздерде с айтылатын
А.И.қазақ-
тарында
Өзбек тілінде
Қырғыз
тілінде
Қ.қалпақ
тілінде
Түрік
тілінде
Қазақ әдеби
тілінде
шорва шурва шорпо сорпо чорва сорпа
шамал шамал шамал шамел шамал самал
ашхана ошхана ашхана асхана ашхана асхана
пешехана пашехана машехана пешехана пещехана масахана
ешек эшак эшек ешек эшек есек
Б – П: Сөз басында әдеби тілде ұяң
Т – Д: Әдеби тілдегі сөз басында, кейде
Жоғарыда аталған құбылысқа керісінше әдеби тілдегі біраз сөздерде ұяң
Қатаң т-ның ұяңданып д арқылы қолданылуы тек сөз басында
Т-ның сөз басында ұяңдануы қазақ тілінің басқа говорларында, әрі
Ң – Н: Үнді ң дыбысы айтылатын кейбір
М – П: Зерттеліп отырған говорда әдеби тілде
Дауыссыз дыбыстарда кездесетін жергілікті ерекшеліктердің ішінен тек осы өңірде
а) Шұғыл қ дыбысы орнына ызың һ, х дыбыстарының
ә) Ызың ж дыбысы орнына шұғал ч дыбысының қолданылуы:
б) Сөз соңында, кейде ортасында қатаң п орнына
в) Еріндік б дыбысының орнына тіс пен ерін
ғ) ауыз жолды ерін у дыбысы орнына тіс
д) Шұғыл н дыбысы орнына ызың ф дауыссызының
Жоғарыда аталған дыбыс алмасуларынан басқа Ауғанстан, Иран қазақтары тіліндегі
Сондай-ақ біраз сөздер әдеби тілмен салыстырғанда ықшамдалып, қысқарып айтылады.
Сөйтіп диаспора қазақтарының тілінде байқалатын фонетикалық ерекшеліктерді санамалап келгенде:
Дауысты дыбыстар жөнінде Ауғанстан, Иран қазақтары тіліне тән мынандай
1. Сөз басында келетін е, о, ө дауыстылары
2. Сөз басындағы дыбыстар (ә: н, о:н, а:т) созылыңқы
3. Үндестік заңы сақталмайды. Бұл әсіресе а<е, е<а
4. Сөз соңында а, о дыбыстары орнына е жұмсалады.
5. Ы-І дыбыстарының орнына и қолданылады (мина<мына, қазине<қазына,
6. А дыбысының &-ге жіңішкеріп айтылуы көп сөзді
1. Аффрикат ч дыбысы жүйелі түрде қолданылып, сөздің барлық
2. К-Қ, қатаң дауыстыларының орнына г-ғ ұяң варианттары қолданылатын
3. Басқа говорларда кездеспейтін дыбыс алмасулары бар. Олар көп
а) қ-һ, қ-х (һораз<қораз, һахына<қазына, құрах<құрақ, хону<қону
ә) п-б алыб (алып) кеттім, жулуб (жұлып)
б) б-в (авайсызда<абайсызда, дывыс<дыбыс, вар<бар т.б.)
в) у-в (вақыт<уақыт, әвелі<әуелі, палван<палуан т.б.)
г) п-ф (қафа<қапа, кафір<кәпір, файда<пайда т.б.)
ғ) ж-ч (крча<қожа, Гулчан<Гүлжан)
Ауғанстан, Иран қазақтары тіліндегі грамматикалық өзгешеліктер сөз тұлғалары мен
Сөз тұлғаларын сөз еткенде отырған өңірде басқа жерлермен салыстырғанда,
Құрамы жағынан алғанда қайталама және қосарлы қос сөздердің кейбіреуінің
Зат есімге байланысты ерекшеліктерден жаңа сөз тудыратын –шы, -д
Әсіресе бұл өңірде –хана жұрнағы (суффиксойды) жиі қолданылып, жаңа
Септік, тәуелдік жалғауларының қолданысында да өзгешеліктер байқалады. Олар басқа
Сын есімге байланысты өзгешеліктер –бей // -би (биәбәрәй<абыройсыз, бидерек<дерексіз,
Есімдіктердегі өзгешеліктер біз, сіз жіктеу есімдігінің ілік жалғауында тұрғанда
Етістіктерде кездесетін өзгешеліктер жаңа сөз тудырушы –лан // -лен,
Үстеулерге қатысты мезгіл, мекен, сын-бейне, және күшейту үстеулеріне байланысты
Шылауларда кездесетін ерекшеліктердің ішінен әдеби тілдегі және, әрі орнына
Грамматикалық ерекшеліктер сөз тұлғаларындағы, яғни қос сөздер, зат есім,
Лексикалық ерекшеліктерді айқындау үшін біз ауғанстан, Иран қазақтары тілінен
1. Табиғат құбылыстарына, жер бедеріне, уақытқа байланысты сөздер:
2. Әсемдікке, жеміс-жидекке, көкөніске байланысты сөздер: айғабақ<күнбағыс, аскеді<асқабақ, кәду<асқабақ,
3. Жан-жануар, аң-құстар мен балыққа, жәндіктерге байланысты сөздер: алабарыс<жолбарыс,
4. Туыстық атауға, адамдардың дене мүшесіне, қызметіне байланысты
5. Үй-жай, қора-қопсы атауалырына байланысты сөздер: там<үй, там үй<екі
6. Тағам атауына байланысты сөздер: Қамыр салым<нанды жұқалап жайып,
7. Киім-кешекке, зергерлікке байланысты сөздер: кепеш<тақия, телпек<құлақшын, сәлле<сәлде, алба<жеңсіз
8. Көрпе-жастық, төсек-орын, кездеме атауларына байланысты сөздер: шарпая<кереует, шапархат<кереуеттің
9. Ыдыс-аяқ, құрал-сайман, үй бұйымдарына байланысты сөздер: бөжі<сиымдылығы үлкен
10. Егінге байланысты сөздер: ақ бидай, қызыл бидай, үш
11. Дінге байланысты сөздер: бәтие<бата, тәрет<дәрет, ахун<діни оқымыстысы, ғалым,
12. Сындық және сапалық ұғымдарды білдіретін сөздер: бидәулет<кедей, нәдұрыс<қате,
13. Іс-әрекетті, қимылды білдіретін сөздер: абаттау<1.жинау, 2.реттеу, 3.тазалау,
14. Кісі аттарына байланысты ерекшеліктер. Ауғанстан, Иран қазақтары тіліндегі
Діни антропонимдер әйел есімдерінде де молынан кездеседі: Әбиде /құлдық
Жалпы қорыта келгенде, ауған-иран қазақтарының тілінің ерекшелігін әлі де
2.2. Қытай қазақтары тілінің зерттелуі
Қытай қазақтары жайлы айтар болсақ, Қытай Халық Республикасында тұратын
Қытай қазақтарының әдеби тілі мынадай төрт кезеңді: бірінші –
Алғашқы кезеңде – 1930 жылдан бастап мектептер ашылды, араб
Өкінішке қарай, бұл кезеңнің кейбір көлеңкелі жақтары да орын
60-жылдардың соңында қытай жазуын дүние жүзілік жазу ауқымына сай
Сонымен 1960 жылдардан басталған әсіре солшылдықтың және мәдени революцияның
Төртінші кезең – қайта даму кезеңі 1980 жылдардан басталып,
Зерттеу жұмысымның өзі қытай қазақтарының тілдік ерекшелігі болғандықтан, бір
Бұл жерде ғалым қысқа да нұсқа қытай қазақтарының тіліне
Қытай қазақтары тіліндегі жергілікті ерекшеліктер жайында Қытайдағы ғалымдар экспедициялық
Ш.Сарыбаевтың, Ж.Болатовтың және Б.А.Бафиннің бірқатар мақалаларында сөз болған. Қытайда
Алайда бұл зерттеулер біртұтас емес, шашыраңқы түрде қарастырылған. Әрине,
Ал ендігі бір үлкен мәселе, ол С.Мұстафаұлының жоғарыда аталған
Қытай қазақтары тіліндегі диалектілік фразеологиязмдерді зерттеуші Мұстафаұлы Серік әдеби
• Құрамында этимологиялық жағынан терең талдауды қажет ететін түсініксіз
• Әдеби тілдегі жай тіркестер бұл өлкеде белгілі бір
Қытай қазақтары тіліндегі ДФ-терді ауқымды бір бөлігі Қытайдағы тарихи,
Бірсыпыра фразеологизмдер көнеден қалған қару-жарақ атауларына қатысты жасалған. Мысалы:
Қытайдағы қазақтар тіліне әсер етіп отырған тілдің ең көлемдісі
Қытай қазақтары тіліндегі қолданылып жүрген ДФ-тердің табиғатын түсіну үшін
Отардагының орны суу дегеннің әдеби тілдегі беретін мағынасы
«Ми» сөзінің қатысымен де бірнеше фразеологизмдер қалыптасқан. Мысалы: миынан
Үстеу мәндес ДФ-тер іс-әрекеттің қалай орындалғанын бейнелей, әсірелей жеткізеді.
Қоламта басқан тауықтай болу «тыпырлап асып-сасу, зыр жүгіру,
Енді бір тіркестер бір істі оңай, үйреншікті орындалуын сипаттай
Мысалы: Ол тумай қалғыр, осымен бірге туып па еді,
Әдеби тілдегі ашулану, кею мағынасын беретін «тас-талқан болу»
Қорыта келгенде,біріншіден Қытай ғалымдары белгілі бір аймақтағы қазақтар тілінің
2.3. Монғолиядағы қазақтардың тілінің
зерттелуі
Б.Бұхатұлы «Моңғол қазақтарының тілі және оның кейбір Алтай тілдеріне
Қазақ әдеби тілі мен жергілікті халық тілінің дыбыстық жүйесі,
Моңғолиядағы қазақтардың тілінде қазақтың біртұтас халықтық тілінен өзгеше есептелінетін
Дауысты, дауыссыз дыбыстарға байланысты төмендегі ерекшеліктерді атауға болады. Дауысты,
Баян-Өлгий сөйленісінде әдеби тілмен салыстырғанда жеке дыбыстардың бір бірімен
а-ә: чәйнәудән (шайнаудан), чәрчәу (шаршау), джәйләу (жайлау) т.б.
Дауыстылардың бұл алмасулары Баян-Өлгий сөйленісіне тән ерекшеліктер. Әдеби тілде
Баян-Өлгий говорындағы бірқатар сөздерде дауыссыз, дыбыстардың алмасуы және кейбір
Ең басты өзгешелігі сөздің басында аффрикат «ч»,
Аффрикат «ч» дыбысы сөз ортасында қатаң «п,
Сөйленістің грамматикалық құрылысы әдеби тілдің грамматикалық құрылысымен сай келеді.
Есім, есімдік, етістік тудыратын өзіндік жұрнақтардан төмендегілерді көрсетуге болады:
Затттық атаулар. 1) туыстық атаулар, 2) киім-кешекке
Бұдан басқа қимыл-іс әрекеттері, заттың сынын, сыр-сипатын білдіретін сөздер
Енді А.Ж.Үдербаевтың «Моңғолиядағы қазақ диаспорасының тіліндегі фонетикалық ареал құбылыстарды
Ең алғаш Моңғолдың батыс жағындағы шалғай өлкелерінде болып, сондағы
Дауысты дыбыстардың қолдану ерекшелігі.
Қазақ тілінің сөйленістерінде кездесетін фонетикалық құбылыстар – дыбыстардың алмасуы,
Кейбір дыбыстардың алмасуы жиі ұшырасып отырса, ендігі бірқатары санаулы
Моңғолия қазақтары тілінің ішкі құрылысындағы ерекшеліктер. Бұл, яғни фонетика,
Енді а-ә алмасуы.
Моңғолияда тұратын қазақтар көп сөздерде жуан а
джәйләу – жайлау, зәуләу – заулау, кәукілдэс – қауқылдас.
Дауыссыз дыбыстардың қолданылу ерекшелігі.
Әрине, дауыссыз дыбыстардың алмасу ыңғайы о бастағы түркі тектес
ч аффрикаты. Тіліміздегі сөйленістердің дыбыстық жүйесіне ерекше көңіл
Ал, аффрикат жайындағы ғалым Ж.Досқараевтың еңбегінде «Халықтың сөйлеу
Б.Бәмішұлы «Моңғолия қазағының тілі» (А, 2006) авторефератында былай делінген
Моңғолия қазақтары тілі тарапындағы алғашқы еңбек С.Қабшай, Ә.Міністердің құрастыруымен
Ал Б.Базылханның 30 мыңдай қазақ сөзін қамтыған «Қазақша-моңғолша» (1977
Моңғолиядағы қазақ тілін зерттеген екінші ғалым – А.Ж.Үдербаев. Оның
Жергілікті этнос тілінің қалыптасып, дамуы, қазіргі жағдайы, сонымен қатар
Моңғолия қазақтары тілінің ішкі құрылысындағы ерекшеліктер. Бұл бөлімде
Баян-Өлгий сөйленісіндегі «сөздердің морфологиялық құрылысы да қазақтың біртұтас халықтық
Баян-Өлгий сөйленісінде қазақ әдеби тілінің жұрнақтары мен жалғауларында өзгешеліктер
Моңғолия қазақтары тілін зерттеген ғаоымдардың еңбектерінде жергілікті қазақтардың тілінің
Қорыта келгенде,бұл аймақ зерттелген,және де зерттелу үстінде деуге болады,өйткені
Қ о р ы т ы н д ы
Диплом жұмысымның қорытындысы ретінде мынаны айта кетуді жөн көрдім.Жалпы
,онда ең біріншіден Т.Нұрмағамбетовтың еңбегін айту орынды.Бұл зерттеуші өзінің
Ал,енді алыс аймақтағы қазақтарды тіліне келер болсам.Мысалы:Ауған-Иран қазақтарына келсем,мұнда
Бір ұлттың өз тіл-жазуының өлшемге, яғни белгілі бір нормаға,
Бүгінгі таңда социолингвистика, яғни әлеуметтік лингвистика – тіл білімі,
Қазақтың қасиетті ана тілі де өзімен бірге белгілі дәрежеде
Қазақ ұлты ұзақ тарихы, өзіндік дәстүрлі мәдениеті бар текті
Қазір информация заманы, басқаны айтпағанда дүниедегі жалпы қазақ халқына
бірінші, латын жазуына негізделген және қазақ тілінің табиғатына сай
екінші, қазақ әдеби тілінде бір ғана орфографиялық ережені пайдалану;
үшінші, қазақ тіліндегі атау-терминдерді бір ізге түсіру;
төртінші, тілдік норманны сақтап, қазақ тілінің тазалығын, тұтастығын, бірлігін
бесінші, қазақ тілі дыбыстарының халықаралық транскрипциясын жасау, интернеттік
Жоғарыдағы жұмыстарды атқару үшін мынадай ұсыныстарды (Қайрат Ғ. 55б.)
1. Қазақ радиосы мен теледидарын шет елдегі, әсіресе ана
2 Қазақ тіліндегі басылымдарға қай жерде, қай елде болса
3. Мүмкіндік болса болашақта әліпби оқулығын дүнгие жүзі бойынша
4. Ана тіліміз құруға бет алған Ресей сияқты елдерде
5. Тіл институты сияқты ғылыми-зерттеу орындарының жанынан орталық ашып,
6. «Ана тілі» атты халықаралық ғылыми басылым, яғни журнал
7. шетелде тұратын қазақтардың тілін зерттеу, олардың ана тілін
Жалпы жоғарыда, зерттеген дүниелерімнің қорытындысы ретінде мынаны есте сақтау
Дүние жүзінде бір ғана қазақ тілі бар, ол тіл
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1 С.Мұстафаұлы Қытай қазақтары тілінің тұрақты тіркестеріндегі жергілікті ерекшеліктер
2 Н.Назарбаев «2030 жылғы стратегиясы» -А,2001.-56б
3 «Шетелдегі қазақ диаспорасы және Ана тілді сақтау мәселелері»,-А,2000.-144б
4 А.Байтұрсынов «Тіл тағылымы»-А,1962.-102б
5 «Қазақ диаспорасының бүгіні және ертеңі»-А,2004.-160б
6 Ф.Сағындықова «Тәжікстандағы қазақтар тіліндегі кейбір ерекшеліктер»-А,1990.15-29б
7 Т.Айдаров «Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері»-А,1975.-123б
8 Ю.Абдувалиев «Фонетико-морфологические особенности Ташкентского говора казахского языка»,автореферат-1967.-36стр.
9 О.Қошабаева «Өзбекстандағы қазақтар»,автореферат-А,1994.26б
10 Т.Айдаров «Өзбекстанда тұратын қазақтардың тіліндегі жергілікті ерекшеліктер туралы»,Қазақ
11 М.Қашқари. Диуани луғат-ат түрік- 1961.2т.-189-198б
12 Материалы к историко-этнографическому атласу средней Азии и Казахстана.-М.-Л.-
13 Т.Нұрмағанбетов. Түркменстандағы қазақтардың тілі.-А,1974.-230б
14 Очерки из истории туркменского народа и Туркменистана в
15 І.Кеңесбаев,Ғ.Мұсабаев. Қазіргі қазақ тілі.- А,1962.-235б
16 Г.Калиев. Некоторые особенности Аральского говара казахского языка,канд.дисс.-А,1954.-27стр
17 Ж.Досқараев. Байғанин ауданында тұратын қазақтардың тіліндегі фонетикалық ерекшеліктер.
18 Б.Бекетов. Қарақалпақ қазақтарының тілі.-А,1992.-251б
19 П.М.Мелиоранский. Краткая грамматика казак-киргизского языка. Ч.1спб.,-1897.-71стр
20 Ә.Құрышжанов. Қарақалпақ АССР-ында тұратын қазақтардың тіліндегі кейбір ерекшеліктер.
21 Ж.Досқараев және Ғ.Мусабаев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері.А,Қаз.ССР Ғылым
22
67





27 мамыр 2019ж.
2008-2018 topreferat.com - Қазақша рефераттар, курстық, дипломдық жұмыстар

^