Сөзжасамдық саты туралы диплом жұмысы
№29


Жоспар - www.topreferat.com
Кіріспе
I. Сөзжасамдық ұядағы сөзжасамдық сатылар туралы
1.1 Сөзжасамдық саты туралы
1.2 Сөзжасамдық сатыны көлденең қатар түрғысынан сипаттау
1.3 Сөзжасамдық сатыны тік қатар түрғысынан сипаттау
1.4 Бас сөзінің сөзжасамдық үяларға негіз болуы
II. Бас сөзі негізівде жасалған сөзжасамдық ұядағы сөзжасамдық сатылар
2.1 Сөзжасамдық үяның 1-сатысындағы туынды сөздер
2.2 Сөзжасамдық үяның 2-сатысындағы туынды сөздер
2.3 Сөзжасамдық үяның 3-сатысындағы туынды сөздер
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымша



Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Жұмыс көлемі: 66 бет
Пәні: Әдебиет

-----------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------
https://www.topreferat.com/
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ҚЫСҚАРТЫЛҒАН МӘТІНІ

ЖОСПАР
Кіріспе
I. Сөзжасамдық ұядағы сөзжасамдық сатылар туралы
1.1 Сөзжасамдық саты туралы
1.2 Сөзжасамдық сатыны көлденең қатар түрғысынан сипаттау
1.3 Сөзжасамдық сатыны тік қатар түрғысынан сипаттау
1.4 Бас сөзінің сөзжасамдық үяларға негіз болуы
II. Бас сөзі негізівде жасалған сөзжасамдық ұядағы сөзжасамдық сатылар
2.1 Сөзжасамдық үяның 1-сатысындағы туынды сөздер
2.2 Сөзжасамдық үяның 2-сатысындағы туынды сөздер
2.3 Сөзжасамдық үяның 3-сатысындағы туынды сөздер
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымша
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Қазақ тіл білімінде сөзжасам мәселесінің теориялық негізінің
Бүл айтылғандар — сөзжасамдық үя, сөзжасамдық саты мәселелерінің қазақ
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жүмыстың негізгі мақсаты — бас
-сөзжасамдық үядағы туынды
-сөзжасамдық сатының үядағы қызметі мен маңызын айқындау; -бас сөзі
-сатыларда жасалған туынды сөздердің сөз табына қатысын, оны жасаушы
Еңбектің ғылыми жаңалығы. Бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үяның
сөзжасамдық үялардың сөзжасамдық
сөздер мәселесі арқылы дәлелденді.
-Сөзжасамдық үя
зерттелмегендіктен, сөзжасамдық үя
толық сипаттамасы жасалды.
-Сөзжасамдық үяның негізгі мүшесі сөзжасамдық
сөзінің ерекшеліктері, белгілері,
алатын орны көрсетіліп, сөзжасамдық үядағы көлденең қатар, тік
қатар түрғысында да сипатталып,
тапты.
-Бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үяның әр сатысындағы туынды
сөздер анықталып, талдау жасалды. Бас сөзінің үядағы көлденең
қатар түрғысындағы туынды
бірінен-бірі тікелей
айқындалды. Талданып отырған туынды сөздердің мағыналық
байланысы көрсетіліп, үядағы туынды
синтагматикалық, парадигматикалық
дәлелденді.
-Үядағы бас сөзі негізінен жасалған туынды
саны анықталумен бірге, әр
туынды сөздер анықталды. Ол туынды сөздердің сөз таптарына
қатысы, олардың жасалу
сөзжасамдық қабілеті күшті өнімді түрлері анықталды.
-Бас сөзі
сатыларындағы туынды сөздерді талдау барысында тізбектердің
ең көбі үш сатыдан түратыны, туынды сөздер үялардың кейінгі
сатыларына қарағанда, алғашқы сатыларында өнімді жасалатына
анықталды.
Зерттеу жүмысының талқылануы. Дипломдық жүмыстың кейбір мәселелері Қайнар университетінің
Зерттеу жүмысының қүрылымы. Дипломдық жүмыс кіріспеден, екі тараудан, әр
I. Сөзжасамдық үядағы сөзжасамдық сатылар туралы.
1.1. Сөзжасамдық саты туралы.
Сөзжасамдық сатының сөзжасамдық үя, сөзжасамдық жүп, сөзжасамдық тізбек, сөзжасамдық
Орыс тіл білімінде сөзжасамдық сатының сипаты туралы алғаш рет
«Производная морфема, выделяющая в своем составе несколько морфем, выделяет
Бүл жайында А.Н.Тихонов: «Сатылық-сөзжасамның белгілі бір типтерімен шектелген қасиет
Бүл айтылған түжырым қазақ тілі сөзжасамының сипатына да тән.
Сөзжасамның осындай қасиеті туралы ғалым Г. Бегалиев өзінің «Основные
Профессор Л.К.Жаналина да осы мәселеге қатысты: «Агглютинативность казахского языка,
«Сөзжасамдық саты« үғымы зерттеулерде әр түрлі беріледі. Мысалы, В.Н.Немченконың
Т.П.Адскова «Субстантивы адъективного склонения в системе словообразовательных гнезд современного
Т.П.Карпухина болса, «Структура словообразовательных гнезд абстрактных и конкретных существительных
Қазақ тіл білімінде «сөзжасамдық саты« үғымының анықтамасы «Сөзжасамдық саты
Соңғы жылдардағы зерттеулерге қарағанда, көптеген сөзжасамдық үяны зерттеушілер, үяда
Сонымен, біз жүмыста бас негізіндегі сөзжасамдық үяларды жасауда қазақ
Сөзжасам жүйесінде барлық сөзжасамдық бірліктер бір-бірімен тығыз байланысты, бірі
Сөзжасамның ең бастапқы және міндетті сатысы болып түбір сөз
Түбір сөз сөзжасамдық үяны басқарады. Осы түбір сөзден тікелей
I— Баспана і— баспанасыз
Баспанадай
Бас
Бас-сираң
Осында дене мүше атауы бас негізгі сөзден тікелей жасалған
1-сатыдағы 2 туынды сөздің
баспанасыздық Е баспаналаттуынды сөзі баспанадай, баспанала, баспанасыз туынды сөзд<
Сөзжасамдық үяның 1-сатысында
Демек, сөзжасамдық сатының ең бастапқы шыңы- түбір с< негізсіз
Жалпы сөзжасамдық саты «бір сөзден екінші туынды сөзді: жасалу
«Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесінде« : «Туынды сөзг қосымша
Осылардың ішінен жүмыста бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үядағы сатылардың
Бас негізінде жасалған сөзжасамдық үялардың сатыларындағы туынды түбірлер қүрамы
Біріккен сөздер болса, екі жеке-дара сөздің бір-бірімен бірігіп, біртүтас
Қос сөздердің ішінде қайталама қос сөздер бір жолмен жасалған:
а) қосарланған сөздердің бір сыңарына немесе екі сыңарына да
Ал қосарлама қос сөздер екі сыңары да бірдей мағынасы
ә) сыбайлас (коррелятивтес,
Күрделі сөздер 2 сөздің тіркесуі арқылы жасалған. Олар көптеп
Жүмыста сөзжасамдық үяның қүрамына түбір сөзден сөзжасамның барлық тәсілі
Сөзжасамдық саты жалпы сөзжасамдық үяның құрылымына жатқанымен, ол алдымен
сөзжасамдық үядағы бас—► баста—* бастама___► бастамашы
деген тізбекті алсақ, мүнда үш саты бар: баста туынды
Сөзжасамдық үяда сатыны екі түрлі сипаттауға болады:
1) көлденең қатардан, онда ол тізбекпен байланысты;
2) тік қатардан, онда оған үяның барлық тізбегінің
Келесі тарауларда сатыны
1.2. Сөзжасамдық сатыны көлденең қатар түрғысынан сипаттау.
Сөзжасамдық саты көлденең қатардан сипатталғанда, үяның бойындағы әр саты
Үяда ең жақын семантикалық байланыстар негіз және туынды сөз
Сондықтан көлденең қатардағы сөзжасамдық тізбектің бойындағы сөздер өзара мағыналық
Көлденең қатардан қарастырғанда, 1-сөзжасамдық сатының алдында сөзжасамдық үяның ең
Мысалдан байқағанымыздай, 1—саты (басқар) екі жақты мағыналық қатыста түр:
Ал егер сөзжасамдық тізбек 1 сатыдан ғана қүралса, онда
бас [—басқы
Сонымен, сөзжасамдық тізбек бірнеше сатыдан қүралса, онда оның соңғы
кейінгі сөзбен—екі жақты, ал соңғы сатысы өзіне дейінгі сатымен
Әр сатыда негіз сөз жаңа мағынада ие болады және
Саты тік қатардан сипатталғанда, онда оған үяның барлық тізбегінің
арқа-басы
бас-көз-бас-көздік
бас 6acқабасқалан
басцаша----------► басқашалық
баспа-бас
Мүнда 2 мүшелі
тізбектерінің бойындағы арқа-басы және баспа-бас туындылары сөзжасамдық үяның 1-сатысында
басқалан ------ басқаланушылық және
басқашалық тізбектерінің бойындағы басқа туындысы— 1-сатыда, Ьасцалан, басцаша туындылары
Бір сатының бойында орналасқан бірнеше тізбектің бір туындысынан қүралған
Мысалы:
— бас жіп
бас
баскесер бас киім
Берілген сатыдағы тізбектердің мүшелерін өзара мағыналық бас түбір сөзінің
Сөйтіп, бір сатыдан ғана түратын бірнеше тізбектің әр туынды
Сөзжасамдық үядағы тізбектер бір сатылы ғана емес, бірнеше сатылы
бас
баста
бастау
бастаулы
бастама
L бастамашыл Осы мысалдағы тізбектердің 3-сатысында тарамдары бар. Олардың
1-сатыдағы тізбек туындылары түбірден тікелей туындаған, олардың өзара мағыналық
Ал тізбектердің 1 және 2 сатыдағы туындыларынан тараған 2
Бүл жағдай бір сатыдағы туынды сөздердің басқа сатылармен байланыста
Тік қатардан бір сатыдағы туынды сөздің саны біреу де
бас-----------► бастық ----- бастыңсыз
бастықсымақ бастыңсын бастықтық — бастыцшыл
Берілген мысалда 2 сөзжасамдық саты бар. 1-сатыда бас түбір
Түбір сөз сөзжасамдық үяның барлық сатысында бірдей мөлшердегі туынды
Жүмыста сөзжасамдық үяның негізі ретінде алынған бас сөзінің сөзжасамдық
Мысалы,
Бас түп негізінен
Сатыда туынды сөздің бірнешеуінің берілуі олардың белгілі тәртіппен орналасуын
Сөзжасамдық үяда сөзжасамдық сатылардың саны әр түрлі. Кейде бір
«Қазақ тілінде сөзжасамдық сатының саны бес-алтыдан аспайды, бірақ олар
Бас сөзі негізінен жасалған сөзжасамдық үя 3 сатыдан тұрады.
бас—баспана—^баспанасыз —^баспанасыздық бас—баста—*бастаңгы —^бастаңгылас.
Демек, зерттеудің нысаны ретінде алынып отырған бас сөзі негізінде
Сөзжасамдық сатының тілдегі сөздердің сөзжасамдық қабілетін көрсете алатыны байқалады.
Демек, саты арқылы әр сөзжасамдық сатыдағы бір немесе бірнеше
Сөзжасамдық сатының бойында орналасқан
Осында бас түбірінен тараған 1-сатыдағы туынды сөздердің жасалуы анық
туындылардың сатыда қосарлану және жүрнақ арқылы жасалуы ғана берілген,
Сөйтіп сөзжасамдық сатыда орналасқан кез келген туынды сөз бөлиіектеуге
Тік қатардағы бір сөзжасамдық сатының бойында бір жүрнақ бірнеше
- бастаңгы—-бастаңгыдай бас -^баста <^+бастапқы—бастапқыдай
бастау-----бастаудай
Ал жүрнақ бір тізбектегі бір сатыда бір рет қана
Сөзжасамдық үядағы сөзжасамдық сатыларда бір сөз табына да, бірнеше
етістік. Ал бас__^баста__^бастацгы__^бастаңгыдай дегенде
сатыдағы туынды сөздер түрлі сөз таптарына жатады. 1-сатыда-етістік,2-сатыда-зат есім,
Сондықтан бір үяның бір сатысында түрлі сөз таптарының
туынды сөзі орналаса алады. Сондай-ақ, тік қатардан бір сатыда
Сөзжасамдық сатының үядағы ең кішкентай бірлік— сөзжасамдық жүпқа да
----- арқа-басы
Бас түп негізінен жасалған сөзжасамдық үяның 1-сатысында 6 туынды
1.3. Сөзжасамдық сатыны тік қатар түрғысынан сипаттау.
Сөзжасамдық сатының тарамға
бас көз [
Осында 1-сатыда басқа туынды сөзі орналасқан. Оның негізі -
Байқағанымыздай, берілген мысалда әр сөзжасамдық сатыда бір негізден тараған,
А.Ю.Самохин де өз зерттеу жүмысында сөзжасамдық тарамға қатысты: «СП
Сөзжасамдық саты типке де қатысты. Себебі тілдегі туынды сөз
Сөзжасамдық тип сөзжасамдық жүптан қүралады. Бүлай дейтініміз, «бір сөзжасамдық
Мысалы, бас және аяц түп негіздері арқылы жасалған сөзжасамдық
1) бүл 2 туынды да зат есімнен, яғни
2) екеуінің де сөзжасамдық
3) екі туынды
Осыдан сатының типке қатысы байқалады. Себебі берілген типті қүрап
Ал бір сатыда бір ғана емес, бірнеше сөзжасамдық типке
Үяның әр сөзжасамдық сатысындағы туынды сөздер нақты бір мағынаға
Қорытындылай келе айтарымыз, саты туынды сөз үғымымен байланысты болғандықтан,
Туынды сөздердің сөзжасамдық қабілеті сатыдан сатыға төмендейді.
Жүмыстың осы тарауында сөзжасамдық саты -- үяның бөлінбес бір
Сөзжасамдық саты үяның қүрылымына жатқанымен, ол алдымен тізбектің қүрамына
Жүмыста сөзжасамдық сатыны толық сипаттау үшін оны көлденең және
Көлденең қатардағы бір тізбек бойындағы сатылар бір-бірімен тығыз мағыналық
Бір сатыдан түратын бірнеше тізбектің әр туынды сөзі бір
Сөзжасамдық сатының тарамға қатысы анықталып, сөзжасамдық тарам сөзжасамдық үяның
1.4. Бас сөзінің сөзжасамдық ұяларға негіз болуы.
Тілдің сөзжасамдық түлғаларына сүйенбей, ешбір жаңа сөз жасалмайды. Ол
Қазақ тіліндегі сөз жасауға қатысатын негізгі түлғалардың біріне түбір
«Қазақ тілінің грамматикасында« түбірге мынадай анықтама беріледі: «Әдетте, әрі
Ал «Лингвистикалық түсіндірме сөздікте« түбір былайша анықталды: «Тубір-сөзщң лексикалық
Түбір тілде түрлі аспектіде қаралып жүргенімен, дәл сөз жасаушы
Түбір сөздің сөзжасам жүйесінде өзіндік белгілі қызметі бар. Алдымен
Сөйтіп, түбір сөздің мағынасы мен ол арқылы жасалған туынды
«Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесінде«: «Сөзжасамға түбір сөз ретінде
Бас сөзі дене мүше атауларының бірі екендігі белгілі. Осыған
Мысалы, Ә.С.Ташауов «Кодекс Куманикус« тіліндегі соматикалық атаулар және олардың
Ал, Қ.Жидебаев 1977 жылы қорғаған «Анатомические названия в казахском
Зерттеуші Р.Е.Валиханова болса, қазақ тілі мен орыс тіліндегі соматизмдерді
Ал біздің зерттеу жүмысымызда бас сөзі қазіргі қазақ тіліндегі
Сөзжасамдық үя негізіне алынған бас сөзі зат есім. Осы
Біздің еңбекте сөзжасамдық үяны жасауда осы бас сөзі негізгі
Р.А.Қцырбаева, дене мүше атауларының бір қатар ортақ белгілерге ие
Ә.Болғанбаев та дене мүше атауларының сөз тудыру қабілеті мен
Тіл білімінде сөздердің сөзжасамдық қабілеті, олардың қайсы лексика-семантикалық немесе
II. Бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық ұядағы сөзжасамдық сатылар
2.1. Сөзжасамдық үяның 1-сатысындағы туынды сөздер
Бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үяның бірінші сатысында барлығы 52
Сөзжасамдық үяның 1-сатысында бас сөзі атауынан 34 туынды зат
Морфологиялық тәсілмен жасалған туынды зат есімдер саны-3. Олар- сыз,
Бастық туынды сөзі адамға тән атауды, оның ішінде қызмет
Мысалы, мен еліме басшы емен, Мен еліме қосшымын (М.Жүмабаев).
Бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 1-сатысында туынды зат
1-сатысындағы күрделі зат есімдерді жасауда осы тәсілдің сөзқосым жолы
1) ауру атаулары—тілбас;
2)адам, жан-жануардың дене бітіміне қатысты сөздер—бас-аяң, арқа-басы, аузы-басы, бас-көз;
3) зоологиялық атаулар- бузаубас;
4) өсімдік атаулары—мыңбас;
5) әдет-ғүрыпқа, салт-дәстүрге қатысты сөздер-ауызбастырық;
6) қүрал-сайман, бүйым атаулары—басқур, оқбасы;
7) киім-кешек және нақты зат атауын білдіретін т.б.жекелеген
8) жалпы халықтық сипатқа ие сөзлср—басараздық;
9) іс-әрекет иесінің атауын білдіретін сөздер—елбасы, қолбасы,
Күрделі зат есімдер тілде бар үлгілер бойынша біріккен. Арасында
а) мәндес (синоним) сыңарлардан жасалған қосарлама қос сөздер және
Мәндес (синоним) сыңарлардан жасалған қосарлама қос сөздердің қүрамдарындағы сыңарлар,
Сыбайлас (үштас, я коррелятивтес) сыңарлардан жасалған қосарлама сөздердің қүрамдарындағы
Сондай-ақ, қос сөздердің ішінде бірлі-жарым тағам атауын білдіретін бас-сирақ
Сонымен қатар, нақты зат атауын білдіретін күрделі зат есімдердің
Сондай-ақ, лексика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған туынды зат есімдердің ішінде
Бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 1-сатысында орналасқан туынды
Сонымен, қорытындылай келгенде, бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның
1) «Нақты зат атауын« білдіреді. Мысалы, басқосу.
2) Абстракты үғымдарды білдіреді. Мысалы, басылық.
3) іс-әрекет пен кәсіп-мамандық иелерінің атаулары. Мысалы,
а) қызмет баптары мен лауазым атаулары. Мысалы, бастық.
Жалпы бас сөзі
Бас
арқа-басы
аузы-басы
аяқ-басы
әскербасы
басараздық
бас-аяқ
басбүзар
бас-жөн
бас жіп
баскесер
бас киім
бас-көз
басқосу
басқүр
баспана
бас-сирақ
бастық
басшы
басылық
бүзаубас
елбасы
елубасы
жолбасы
жүзбасы
қақбас
қолбасы
қолы-басы
қубас
мал-бас
мыңбасы
оқбасы
отбасы
үсті-басы — шүйкебас
Туынды сын есімдер 1-сатыдағы туындылардың ішінде сан жағынан туынды
Морфологиялық тәсілде сын есім тудыруға қатысқан жүрнақтардың ішінен —лы
Туынды сын есімді жасауда болымсыздық мағына, заттың жоқтығын білдіретін
-Дай (-дей) жүрнақтары арқылы жасалған басындай туынды сын есімі
-Лас (-лес) жүрнағы арқылы да 1 туынды жасалған. Оларды
Туынды сын есімді жасауға қатысқан жүрнақтың бірі-^бл Ол түп
-Дық (дік) жүрнағы арқылы түп негіздің нақты лексикалық мағынасына
Синтаксистік тәсілмен жасалған туынды сын есімдер саны-2. Оның ішінде
1-сатыда туынды сын есімдерді жасауға қатысқан тәсілдердің ішінен лексика-семантикалық
Сонымен бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 1-сатысындағы туынды
1) Негізгі зат есімнен
2) Болымсыздық мағынаны
3) Салыстыру, үқсату мәнін білдіреді. Мысалы: басындай;
4) Зат есімнен жасалып, оның нақтылы лексикалық мағынасына
5) Негіз сөздің
а) зат есімнен жасалып, оның нақтылы лексикалық мағынасына қарай,
1-сатыда нақты зат атауынан өрбіген туынды сын есімдердің ішінде
Сөйтіп, сөзжасамдық
басқы
бассыз
бастас
басты
басыбайлы
басындай — басындық
(8 туынды сын есім)
Бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үяның 1-сатысында барлығы 2 туынды
1-сатыда түп негізден туынды етістікті жасауға қатысқан жұрнақтың өнімсізі
Сөйтіп, бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 1-сатысындағы туынды
1) Негізгі лексикалық мағынасына қатысты жасалатын іс-әрекетті білдіреді:
а) дене мүше атауы арқылы жасалатын қимылдың мағынасын білдіруі
Сонымен, бас сөзі
(2 туынды етістік)
Үяның алдыңғы сатысындағы туынды сөздер кейінгі саты туындыларына негіз
2.2 Сөзжасамдық ұяның 2-сатысындағы туынды сөздер
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, 1-сатыда туынды сөздер бір ғана негізден,
Бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үяның 2-сатысында жасалған туынды зат
-Лық (-лік), -дық(-дік), -тық (-тік) жүрнағы бір қатар туынды
Туынды сын есімдерге —лық (-лік), -дық (-дік), -тық (-тік)
Сөзжасамдық мағынасы жағынан дерексіз зат есімнің атауышы болып келетін
2-сатыда туынды етістікке —ма (-ме) жүрнағы жалғануы арқылы 2
-Шы (-ші) жүрнағы туынды зат есімдер мен етістіктерге жалғанып:
-У қосымшасы арқылы туынды етістіктен бастау туынды зат есімі
2-сатыдағы туынды зат есімдерді жасауға —у және —ыш қосымшаларынан
2-сатыдағы туынды зат есімдерді жасауға қатысқан жүрнақтардың ішінен ең
Білдіретін мағыналарына келсек, бастаңгы туындысына этнолингвис- тикалық сипат тән,
Синтаксистік тәсіл, оның ішінде сөзқосым арқылы 2 күрделі зат
Лексика-семантикалық жолмен жасалған туындының ішінен тойбастар сөзі реестрлік (номинациялық)
Бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 2-сатысында жасалған туынды
Сонымен, 1-саты туынды зат есімдері бір ғана түп негізден
Талдау барысында
байқалады:
1. Зат есім - зат есім а) Нақты зат
ақты зат атауы Абстракты үғым
2. Сын есім —►зат есім
a) Заттың бар екенін я мол екенін білдіруі
ә) Болымсыздық мағына
б) Іс-әрекетке бейімділік
в) Негіздің лексикалық мағынасына қатысты қасиет
г) Бірлестік, тендестік т.б.
З.Етістік—►зат есім
Негізгі лексикалық мағынасына қатысты* жасалатын іс-әрекет
амға тән атау Абстракты үғым
Абстракты үғым
-Нақты зат атауы
Адамға тән атау
Абстракты үғым
Жүргізген талдаудан байқауымызша, 2-саты туынды зат есімдер абстракты үғымды
Сөйтіп, қорыта айтқанда, бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның
1) Абстракты үғымдарды
2) Адамға тән атауларды білдіреді:
а) іс-әрекет пен кәсіп-мамандық иелерінің атаулары.
ә) адамның белгілі бір дағдыға айналған іс-әрекеті мен қабілет-қасиетінің
бастаушы.
б) қомсыну, кекеті, олқы санау тәрізді салыстыру мәні.
Жалпы бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 2-сатысында барлығы
1) баста
бастама бастаңғы бастау бастаушы бастауыш тойбастар
2) басшы г- басшылық қолбасшы _ жолбасшы (3
3) басқар
( 6 туынды зат есім)
басқарма басқарушы (2 туынды зат есім)
4) бастық
5) бас-көз [ бас-көздік
(1 туынды зат есім)
7) бассыз [
(1 туынды зат есім)
бастықсымақ _ бастықтық (2 туынды зат есім)
6) басқа
(1 туынды зат есім)
8) басты
(1 туынды зат есім)
9)басыбайлы
[басыбайлылық
[ жолбасылық
елубасы [ елубасылық (1 туынды
2-сатыда жасалган туынды сын есімдер саны — 21. 1-сатыда
Морфологиялық тәсілде сын есімдерді тудырған жүрнақтар-дың арасында —лы (-лі),
1) Біріккен, қосарланған, тіркес арқылы жасалған зат есімнен ма-ғына
-Ғыш (-гіш) қосымшасы етістікке жалғанып, олардан лексикалық мағынасына қатысты
2-сатыда —ма және —лы аффикстерінен жасалған қүранды — малы
2-сатыдағы туынды сын есім жасаушы жүрнақтардың ішінде ең өнімсіздері
1. сөздердің
а) қайталама қос сөздерден жасалған сын есімдер. Күрделі сын
2. сөздердің тіркесі арқылы жасалған күрделі сын есімдер:
Бір ерекшелігі, 2-сатыда жасалған туынды сын есімдердің ішінде өзара
Сонымен, 2-саты туынды сын есімдері зат есім, сын есім,
/Болымсыздық мағына ^/^Іс-әрекетке бейімділік а) Нақты зат атауъғ—-Салыстыру мәні
-Негіздің мағынасына байланысты туған ^Сындық үғым
ә) Адамға тән атау
Болымсыздық мағына Іс-әрекетке бейімдлілік Салыстыру мәні
б) Абстракты үғым — Заттың,
2. Сын есім—► сын есім а) Заттың бар екенін
Негіздің негізгі мағынасына бай-ланысты туған сындық үғым.
ә) Негіздің негізгі мағынасына байланысты туған сындық үғым
3. Етістік__► сын есім
Негізгі лексикалық мағынасына қатысты жасалатын іс-әрекет
Салыстыру мәні Негіздің негізгі мағына-сына байланысты туған сындық үғым
Болымсыздық мағына Іс-әрекетке бейімділік Негіздің негізгі мағына-сына байланысты туған
Туынды сын есімдер көбіне зат есім негіздерден өрбіген. Мүнда
Сөйтіп, бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 2-сатысындағы туынды
1. Негіздің лексикалық мағынасына сәйкес, белгілі-бір іс-әрекет-ке бёйімділікті, икемділікті,
2. Негіздің негізгі мағынасына байланысты туған сындық үғымды білдіреді.
Жалпы бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үялардың 2-сатысында барлығы
1) басты
3) бас-аяц
5) баста
бала басты басты-басты жалғыз басты жүмыс басты көп басты
бас-аяқсыз
бас-аяқты
(2 туынды сын есім)
бастамалы бастапқы
2) баспана
баспанадай баспанасыз _ баспаналы (3 туынды сын есім)
4) басқа
басқа-басқа басқадай (2 туынды сын
есім)
6) бастың
бастықсыз бастықшыл
2-сатыдагы туынды етістіктер 1-сатыдағы етістіктер сияқты, сөзжасамның морфологиялық тәсілі
-Ла (-ле) жүрнағы да 2-сатыда өнімдінің қатарына жатады. Бүл
1) мекен я
Өнімділігі жағынан кейінгі орынды —с (-ыс, -іс) жүрнағы алады.
-Ыл (-іл, -л) жүрнағы туынды етістіктерге жалғанып, 2 туынды
Мысалы, Жауынгер жорық басталыпты да Шығыстан, Аяқталыпты Батыста жатқан
-Лан жүрнағы арқылы 1 туынды етістік өрбіген. Ол туынды
Өнімсіз жүрнақтарға -сын қосымшалары жатады. Олар арқылы бір туындыдан
Бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үяның 2-сатысында жасалған туынды етістіктер
Сонымен, 2-сатыдағы туынды етістіктер зат есім, сын есім, етістік,
а) Нақты зат атауы-------Негіздің лексикалық мағынасына
қатысты жасалатын қимыл-әрекет ә)Адамға тән атау-------Бәлдену, "әлденемедей бола қалу"
2.Сын есім-----етістік
а) Негіздің нақтылы лексикалық мағынасына-қатысты қасиет ә) Болымсыздық мағына
3. Етістік—► етістік а) Бәлдену,"әлденемедей бола қалу"
ә) Негізгі лексикалық мағынасына қатысты жасалатын іс-әрекет
^Бәлдену, "әлденемедей бола қалу" _ Негіздің лексикалық мағынасына
қатысты жасалатын қимыл-әрекет "Негіздің лексикалық мағынасына
қатысты жасалатын қимыл-әрекет
Амалдың шарпуы я нәтижесі оны жасаушы субъектінің өзіне тиетінін
білдіруі
Негіздің лексикалық мағынасына қатысты жасалатын қимыл-әрекет Амалды кемі екі
Амалдың басқа бір бөгде адам арқылы істелуі
Амал өздігінен істелетіндей мән Амалдың шарпуы я нәтижесі оны
б) Ортақ процесс
4. Үстеу—► етістік Қимылдың орны (мекені)
жасаушы субъектінің өзіне тиетінін білдіруі
Амалдың басқа бір бөгде адам арқылы істелуі
Негіздің лексикалық мағынасына қатысты жасалатын қимыл-әрекет
2-саты етістіктерінің мағыналары 1-сатыдағы негізгі лексикалық мағынасына қатысты жасалатын
Сөйтіп, бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 2-сатысындағы туынды
1) Бәлдену, тыраштану сияқты немесе "әлденемедей бола
2) Мекен я орын
а) сын, белгі, бейне атаулардан туындаған қимылдың мағынасын білдіреді.
3) Амалды кемі екі я
4) Амалдың басқа бір
5) Амал өздігінен істелінетіндей мән береді. Мысалы:
Жалпы бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 2-сатысында барлығы
1) басқар
басқарт
басқарыл
басқарыс
3) басқа
(3 туынды етістік)
басқалан (1 туынды етістік)
2) баста |
бастас II бастат (3 туынды етістік)
4)баспана
5)бастық
(1 туынды етістік)
2-сатыда да туынды устеулер өнімсіз жасалған. Мүнда туынды зат
Морфологиялық тәсілде үсеу тудыратын ең негізгі —ша (-ше) жүрнағы
Мысалы, Кісі қайда оқыса да: керек ноғайша, керек орысша,
Синтаксистік тәсілде туынды үстеуді жасауға қосарлау жолы қатысқан. Қосарланған
Сонымен, 2-сатыдағы туынды үстеулер зат есім, сын есім, етістік
1. Сын есім ^үстеу Негіздің нақтылы
Қимылдың сапасы, тәсілі, бейнесі
2. Етістік—►үстеу
Негізгі лексикалық мағынасына қарай жасалатын іс-әрекет
Сөйтіп, бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 2-са-тысындағы туынды
Жалпы бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 2-сатысында төмендегі
1)басқа
Q басқарып-төскеріп
(1туындыетістік)
Соңымен, қорытындылай келе айтарымыз, 1-сатымен салыстырғанда, сөзжасамдық үяның 2-сатысында
1-сатыда нақты зат атауының екінші бір нақты зат атауына
Енді осы бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 2-сатысында
2.3 Сөзжасамдық ұяның 3-сатысындағы туынды сөздер
3-саты — бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үялардың соңғы
3-сатыда туындаган зат есімдерге келетін болсақ, морфоло-гиялық және синтаксистік
Туынды зат есімдерді жасауға бүдан басқа — шы, -шылық
Талдау барысында 2-саты сөздері абстракты үғымға ауысқаны көрінді. Оны
Бас сөзі негізінде
бастылық, басқашалық т.б.
Жалпы сөзжасамдық үяның 3-сатысында барлығы төмендегі туынды зат есімдер
1) басқалан [басқаланушылық
3)басқарушы [басқарушылық 4)
(1 туынды зат есім)
5) баспанасыз баспанасыздық 6)
(1туындызатесім)
7) жалгыз басты Ьалғыз бастылық 8) жолбасшы [жолбасшылық
(1 туынды зат есім)
9)ж]імыс басты [жүмыс
бастылық
( 1 туынды зат есім)
11) қолбасшы Гқолбасшылық (1 туынды зат есім)
3-сатыда жасалган туынды сын есімдерге келсек, мүнда түрлі жүрнақтар
-Дай жүрнағы арқылы туынды зат есім, сын есімдерден басқармадай,
-Лы жүрнағы арқылы туынды зат есімнен, оның нақтылы лексикалық
-Шыл жүрнағы арқылы 2 туынды сын есім жасалған. Ол
Өнімсіз қосымшаларға -сыз, -лас жүрнақтары жатады. -Сыз (-сіз) жүрнағы
-Лас (-лес) жүрнағы арқылы жасалатын туынды сын есімдердің мағыналары
Сонымен, сөзжасамдық үяның 3-сатысындағы туынды сын есімдер зат есім,
І.Зат есім----►сын есім
заттың бар екенін білдіруі -Іс-әрекетке бейімділік а) Нақты зат
[егіздің нақтылы лексикалық мағынасына қатысты қасиет чБірлестік, мерзімдестік Туынды
Сөйтіп, сөзжасамдық үяның 3-сатысындағы туынды сын есімдерді жасауға түрлі
1) Зат есім негізден жасалып, оның нақтылы лексикалық мағынасына
бар екенін я мол екенін білдіреді. Мысалы, бастаулы.
2) Болымсыздық мағынаны білдіреді.Мысалы: қолбасшысыз.
3) Негіздің лексикалық
4) Салыстыру, үқсату
5) Негіздің нақтылы лексикалық мағынасына қатысты қасиетті білдіреді:
6) Негіз сөздің
а) зат есімнен жасалып, оның нақтылы лексикалық мағынасына қарай,
Жалпы бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық үяның 3-сатысында түрлі
І) бастаңгы бастаңғыдай бастаңғылас
(1 туынды сын есім)
5)бастапқы [бастапқыдай
(1 туынды сын есім)
2) бастау бастаудай
4) бастама |_бастамашыл (1 туынды сын есім)
6) бастауыш [бастауыштық (1 туынды сын есім)
7) қолбасшы Сқолбасшысыз (1 туынды сын есім)
Бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үяның 3-сатысында 2 туынды етістік
Сонымен 3-сатыдағы туынды етістік, етістік негіздерден жасалған. Олардың білдіретін
І.Етістік-
етістік
Негіздің лексикалық -----
мағынасына қатысты жасалатын қимыл-әрекет
Амалдың басқа бір бөгде адам арқылы істелуі. Сөйтіп, бас
1) Амалдың басқа бір бөгде
Жалпы бас сөзі негізінде жасалған сөзжасамдық
(Ітуындыетістік)
Сөйтіп, 3-сатыдағы ең белсенді сөзжасам тәсілі болып морфологиялық тәсіл
ҚОРЫТЫНДЫ.
Жүмыста саты - үяның бөлінбес бір бөлшегі, оның негізгі
Сөзжасамдық саты үяның қүрылымына жатқанымен, ол алдымен тізбектің қүрамына
Жүмыста сөзжасамдық сатыны толық сипаттау үшін оны көлденең және
Көлденең қатардағы бір тізбек бойындағы сатылар бір-бірімен тығыз мағыналық
Бір сатыдан түратын бірнеше тізбектің әр туынды сөзі бір
Сөзжасамдық сатының тарамға қатысы анықталып, сөзжасамдық тарам сөзжасамдық үяның
Талдауға түскен бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үялар көп сатылы,
Туынды сөздердің көбісі сөзжасамдық үяның соңғы сатыларына қарағанда, алғашқы
Бас сөзі негізіндегі сөзжасамдық үяның сөзжасамдық сатыларындағы туынды сөздерді
Бас сөзі негізінде барлығы 66 туынды зат есім, 38
Сөзжасамдық үяның 1-сатысында туындылар түп негізден тікелей өрбісе, 2,3-сатыда
Бас сөзі арқылы үяның сөзжасамдық сатыларында тараған тарамдардың қүрамы
Жүргізген талдауымыздың көрсетуінше, 1-сатыда нақты зат атауын білдіретін түп
3-сатыда 2-сатыдағы заттық, сындық үғымдардың, қимыл-әрекетті, қимылдың сапасы, бейнесін
Бір сатының бойындағы туынды сөздер өз ішінде немесе басқа
Туынды сөздер сатыдан сатыға өскен сайын мағыналық жағынан болсын,
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Винокур Г.О. Заметки по русскому словообразованию //
2. Тихонов А.Н. Проблемы составления гнездового словообразо-вательного словаря
3. Бегалиев Г. Основные сведения о словообразовании в
4. Жаналина Л. К. Производность и словообразовательная мотивация
5. Немченко В.Н. Современный русский язык. Словообразо-вание:
6. Адскова Т.П. Субстантивы адъективного склонения в системе
7. Карпухина Т.П. Структура СГ абстрактивных и конкретных
8. Оралбаева Н. Сөзжасамдық саты // Қазақ тіл
9. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық
Ю.Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. -Алматы: Сөздік-Словарь,
11. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы: Ғылым, 1989.
12. Исаев С. Қазақ грамматикасының кейбір ғылыми түжырым-дары мен
ІЗ.Кубрякова Е.С. Что такое словообразование. —М.. Наука,
1965. -78 с. 14.Калиев Б. Лексико-семантическая и морфологическая
структура названий растений в казахском языке. —Алматы:
Мектеп, 1996,. -168 с.
15. Оралбаева Н. Сөзжасамдық саты // Қазақ тілі білімінің
16. Оралбаева Н. Сөзжасамдық саты // Қазақ тілі білімінің
17. Самохин А.Ю. Словообразовательные гнезда в медицинской терминологии: Дис.
18. Бейсембаева 3. Сөзжасамдық оқытудың ғылыми-әдістемелік
негіздері (көмеьапі қүрал). —Алматы: Республикалық баспа
кабинеті, 1998. -220 б. 19.Қазақ тілінің грамматикасы. I бөлім.
Ғылым, 1967. 264 б. 20. Салқынбай А., Абақан Е.
-Алматы: Сөздік-Словарь, 1998 —228 б. 21.Виноградов В.В. Вопросы современного
образования // Избранные труды. Исследования по русской
грамматике. —М.. Наука, 1975. —С. 55-165. 22. Винокур Г.О.
Избранные работы по русскому языку. —М.. Учпедгиз, 1959. 23.Шанский
М.. Учпедгиз, 1953. -156 с.
24. Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию. — М.,
25. Земская Е.А. Как делаются слова. —М.. Изд-во
26.Ташауов Ә.С. "Кодекс Куманикус" тіліндегі соматикалық атаулар және олардың
27.Жидебаев К. Анатомичесьсие названия в казахском языке: Автореф. дис.
28. Валиханова Р.Е. Согюставительное исследование соматизмов казахского и
29. Жанпейісов Е., Нүрханов С. Қазақ тіліндегі сөзжасам
30. Кдырбаева Р.А. Структура словообразовательных гнезд с исходным
31. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер сөздігі. —Алматы:
32. Земская Е.А. О комплексных единицах системы синхронного
33. Тихонов С.А. Отглагольные словообразовательные цепочки в современном
34. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі,-2-басылымы. Филология факультеттері





25 тамыз 2019ж.
2008-2018 topreferat.com - Қазақша рефераттар, курстық, дипломдық жұмыстар

^