Сырдария ауданындағы күріш шаруашылығының құрылымдық тиімділігін және ұйымдастыруды талдау диплом жұмысы
№2977



МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ........................6
1 ӨНІМ ӨНДІРІСІ ТИІМДІЛІГІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.................9
1.1 Өнім өндірісінің тиімділігінің мәні мен мазмұны, оның
негізгі көрсеткіштері..................9
1.2 Экономикалық тиімділікке әсер етуші факторлардың теориялық
аспектілері................................22
2 СЫРДАРИЯ АУДАНЫНДАҒЫ КҮРІШ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТИІМДІЛІГІН ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ ТАЛДАУ.…27
2.1 Аймақтағы күріш шаруашылығының экономикалық потенциалын
бағалау……………...............……………….....…...…27
2.2 Күріш өндірісінің рентабельділігін жоғарылату факторларын
анықтап бағалау және жіктеу……………………………………….………40
3 ШАРУАШЫЛЫҚТЫ ЖҮРГІЗУДІҢ ӨНДІРІСТІК ТҮРЛЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА
КҮРІШ ӨНДІРУДІҢ РЕНТАБЕЛЬДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҢ
МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ……………………………….………………50
3.1 Күріш өндірісі тиімділігін арттырудың шарттары мен факторлары…..…50
3.2 Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру жағдайында күріштің сапасын
жақсарту және нарықтық баға құрылымының ерекшеліктері……....…....59
3.3 Өзіндік құнды төмендету – күріш шаруашылығының рентабельділігін
жоғарлатудың шешуші факторы ………………………………….…….…67
ҚОРЫТЫНДЫ.......................76
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР......................78



Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Жұмыс көлемі: 76 бет
Пәні: Соңғы қосылған дипломдық жұмыстар

-----------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------
https://www.topreferat.com/
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ҚЫСҚАРТЫЛҒАН МӘТІНІ

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ........................6
1 ӨНІМ ӨНДІРІСІ ТИІМДІЛІГІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.................9
1.1 Өнім өндірісінің тиімділігінің мәні мен мазмұны, оның
негізгі көрсеткіштері..................9
1.2 Экономикалық тиімділікке әсер етуші факторлардың теориялық
аспектілері................................22
2 СЫРДАРИЯ АУДАНЫНДАҒЫ КҮРІШ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТИІМДІЛІГІН ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ ТАЛДАУ.…27
2.1 Аймақтағы күріш шаруашылығының экономикалық потенциалын
бағалау……………...............……………….....…...…27
2.2 Күріш өндірісінің рентабельділігін жоғарылату факторларын
анықтап бағалау және жіктеу……………………………………….………40
3 ШАРУАШЫЛЫҚТЫ ЖҮРГІЗУДІҢ ӨНДІРІСТІК ТҮРЛЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА
КҮРІШ ӨНДІРУДІҢ РЕНТАБЕЛЬДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҢ
МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ……………………………….………………50
3.1 Күріш өндірісі тиімділігін арттырудың шарттары мен факторлары…..…50
3.2 Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру жағдайында күріштің сапасын
жақсарту және нарықтық баға құрылымының ерекшеліктері……....…....59
3.3 Өзіндік құнды төмендету – күріш шаруашылығының рентабельділігін
жоғарлатудың шешуші факторы ………………………………….…….…67
ҚОРЫТЫНДЫ.......................76
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР......................78
КІРІСПЕ
Нарықтық экономика жағдайында өндірістің тиімділік категориясы жағынан жаңа мағынаға
Өндірісті жүргізу рентабельді тәсілі қолданған кезде барлық жұмсалған шығынның
Нарықтық экономика кезінде, оған көшкенге дейінгідей, еркін бюджеттік қаржыландыруға
Сырдария ауданының ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында күріш, жүгері және басқа
Бүгінгі таңда күріш өндіру объектілерінде негізі техникалық қордың төменгі
Мемлекет экономиканың және шаруашылық жүргізуші субъектілердің нашарлаған жағдайында күріш
Экономикалық әдебиеттерде өндірістік экономикалық тиімділікті, өнім сапасын, өндіріс рентабельділігін
Аталған авторлардың ғылыми еңбектерінде шаруашылық жүргізудің алуан түрлерінің және
Орындалған зерттеу жұмыстарында күріш өндірудің аумақтақ ерекшеліктерін ескере отырып,
Дипломдық жұмыстың мақсаты нарықтық экономиканың талабына сәйкес өндіріс тиімділігі
Осы мақсатқа байланысты мынадай міндеттер қойылды:
нарықтық категория ретінде өндірістің тиімділік түсінігі мен мағынасын анықтау;
Сырдария ауданы бойынша күріш шаруашылықтардың өндіріс тиімділігін көтеру жөніндегі
өндірісті рентабельді жүргізу тұрғысынан қарағанда Аудан күріш өсіретін құрылымдарында
Сырдария ауданы бойынша шаруашылық жүргізудің түрлерін белгілеп, рентабельді кеңейту
әр түрлі меншік формалары мен шаруашылық жүргізуші ауыл шаруашылық
Зерттеу объектілері ретінде аудан бойынша құрылған нарықтық типтес шаруашылықтар:
Зерттеу пәні күріш және күріш өсіретін ауыспалы егістегі өнім
Дипломдық жұмысқа ақпараттық база ретінде республикалық ұлттық статистика агенттіктің
Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындылар мен ұсыныстардан, пайдаланылған
Кіріспеде тақырыптың жалпы сипаттамасы, оның зерттелу дәрежесі көрсетіліп,
Бірінші тарауда жаһандық экономиканың даму барысында ауыл шаруашылық
Екінші тарауда ауыл шаруашылық күріш компанияларының өндіріс тиімділігін бағалау
«Шаруашылықты жүргізудің өндірістік түрлері жағдайында күріш өндірудің рентабельділігін арттырудың
Соңында зерттеу нәтижелерінен туындайтын негізгі қорытындылар мен ұсыныстар баяндалады.
1 ӨНІМ ӨНДІРІСІ ТИІМДІЛІГІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Өнім өндірісінің тиімділігінің мәні мен мазмұны, оның
негізгі көрсеткіштері
Қазақстан Республикасы нарықтық қатынастарды қалыптастыру кезеңіне көшті. Нарықтық экономика
Қоғамдық өндірістің экономикалық тиімділігін арттырудың негізгі бағыттарын дұрыс анықтау
Анықталған көлемі мен сапасы бар белгілі бір өнімді (жұмыс
Нарыққа өтумен байланысты Қазакстандагы экономикалық қатынастардың өзгерісі өндіріс тиімділігін
Қазіргі кезде кәсіпорындар, әсіресе өнеркәсіптік, әр түрлі себептерге байланысты
- инфляция мәселелері;
- ресурстардың болашақтағы бағаларының белгісіздігі;
- төлеу қабілеті бар сұраныс;
- ел экономикасының дағдарыстан шығуының нақты бағдарламасының жоқтығы;
- инвестициялық саясатты қалыптастыру тәжірибесінің нашарлығы;
- инвестициялық бағдарламаларды құрастырудың әдістемелік мәселелерінің жеткіліксіз зерттелмегендігі;
- қаржыландыру көздерін іздестірудің күрделілігі және т.б.
Осы жағдайда кәсіпорынның ұзақ мерзімді болашаққа арналған, терең ойластырылған
Экономикалық реформаны өткізу, өнеркәсіп өндірісінің өсуі, оның тиімділігінің артуы,
Өндірістің жоғары тиімділігі жүйелі түрдегі ұлғайтылған ұдайы өндірістің қажетті
Өндіріс тиімділігі жалпы өндірістің және әрбір жеке кәсіпорынның дамуының
Экономикалық теория тиімділік санатын өндіріс үдерісін, өндіріс жүйесін немесе
Экономикалық тиімділікті арттыру - экономиканың басты мәселелерінің бірі. Көп
Сонда «экономикалық тиімділіктің мәні неде және оның ел экономикасы
Өндірістің экономикалық тиімділігінің мәні қоғамның мүдделеріне сай ең аз
Өнім өндірісі еңбек затқа айналмай және нақты еңбек шығындарынсыз
Қажетті өнімнің халық шаруашылығының және жеке бастың кажеттіліктерін қанағаттандырудың
Кез келген экономиклық жағдайда ұйым іс-әрекетінің шығындары мен нәтижелерінің
ҒТП-тің өндіріс тиімділігіне әсер ету нәтижесін, сонымен қатар еңбектік,
Өндіріс тиімділігі мәселесінің ерекше маңыздылығы: нақты өндірістің барлық құралдары
Өндіріс тиімділігін анықтау үшін оның өлшемін, яғни мәнін ашып
Осыдан өндіріс тиімділігінің негізгі сандық өлшемі ретінде жұмсалған капиталға
Е = П х 100 / К = (Б
мұнда: Е - жұмсалған капиталға шаққандағы пайда мөлшері,%;
П - жылдық пайда, тенге;
К - пайда алуды қамтамасыз ететін күрделі каржылар, тенге;
Б - өнім өндірісінің жылдық көлемі, тенге;
ӨҚ - бір жылда шығарылған өнімнің толық өзіндік қүны,
Пайда мөлшерінің есептеп тапқан сандық мәндері капиталдың құрылымына, бағалардың
Экономикалық тиімділікті санмен өлшеудің қажеттілігі нәтиженің шамасын және оған
Шаруашылықты жүргізудің тиімділігінің қажетті деңгейін, сонымен қатар еңбектік, материалдық
Кәсіпорынның қол жеткізген тиімділік деңгейін, сонымен бірге өндіріс нәтижелерінің
Әр түрлі нүсқалардың экономикалық тиімділігі мен жалпы тиімділік туралы
Өндірістің экономикалық тиімділігін анықтау үшін әр түрлі құндық көрсеткіштер
Өндірістік үдеріске қатысудың сипаты мен өтеу көздері бойынша барлық
Ағымдағы шығындар өз қозғалысын әрбір өндірістік циклден бастап, сол
Ағымдағы шығындармен салыстырғанда бір мезгілді шығындар әрқашан негізгі және
Жүмсалған капиталдан ең көп пайда алу кәсіпорынның ұзақ мерзімді
Ақырында экономикалық тиімділігін еңбек өнімділігінің өсу арқасында көруге болады.
Еңбек өнімділігі - нақты еңбек шығындарының көрсеткіші. Оны өндірілген
Материалдық өндірістің накты салаларында еңбек өнімділігі тауарлық өнімнің көлемі
Қоғамдық еңбек өнімділігінің деңгейі қоғамдық өндірістің алдыңғы кезендерінде жұмсалған
Өнімнің еңбек сыйымдылығы - нақты еңбек өнімділігінің көрсеткішіне кері
ЕС = Е / Q,
мұнда: ЕС - өнімнің еңбек сыйымдылығы;
Е - материалдық өндіріс саласында шығындалған еңбектің шамасы;
Q - өндірілген өнімнің жалпы көлемі (әдетте жалпы өнімнің).
Еңбектің аз шығынымен қажеттіліктерді қанағаттандырылуына себеп болатын шығындарды тиімді
Еңбек өнімділігінің өсуі әр түрлі өнім өндіретін салалар арасында
Еңбек өнімділігі адамдардың өндірістік іс-әрекетінің нәтижелілігін білдіреді және өнім
Еңбек сыйымдылығы, материал сыйымдылығы, капитал сыйымдылығы және қор сыйымдылығы
Қоғамдық өнімнің материал сыйымдылығы шикізат, материал, отын, әнергияның және
МС= М/Q,
мұнда: МС - өнімнің материал сыйымдылығының деңгейі;
М - өнім өндірісіне кеткен материалдық шығындардың жалпы ақшалай
Q - өндірілген өнімнің (әдетте, жалпы өнімнің) жалпы көлемі.
Өнімнің капитал сыйымдылығы мен қор сыйымдылы-ғының көрсеткіштері де белгілі
КС = К/ ∆Q,
мұнда: КС - өнімнің капитал сыйымдылығы;
К - күрделі салымдардың жалпы көлемі;
∆Q - шығарылған өнім көлемінің өсімі.
Капитал сыйымдылығын күрделі салымдар шамасының өндірілген ұлттық табыс өсіміне
Өнімнің қорсыйымдылығы халық шаруашылығының негізгі өндірістік қорларының орташа қүлының
ҚС = НҚ/Q,
мұнда: ҚС - өнімнің қор сыйымдылығы;
НҚ - халық шаруашылығының негізгі өндірістік қорларының орташа кұны;
Q - өндірілген өнімнің (әдетте жалпы өнімнің) жалпы
Қор сыйымдылығын, капитал сыйымдылығы сияқты, өндірілген үлттық табыс өсіміне
Халық шаруашылығында, оның жеке салаларында, атап айтқанда өнеркәсіпте, қор
Өндіріс тиімділігін көрсеткіштердің бірқатар жүйесі сипаттайды. Көрсеткіштер жалпы және
Бірақ, бұл көрсеткіштердің барлығы, олардың пайдалы болуына қарамастан, өндіріс
Сонымен қатар, аталған көрсеткіштер өндірістің тек жеке жақтарын, өндіріс
Нұсқалардың жалпы және салыстырмалы экономикалық тиімділігін анықтауға көмектесетін көрсеткіштер
Осылайша, өзіндік құн көрсеткішінде тек кәсіпорынның өнім өндірісіне кеткен
Қор сыйымдылығы мен материал сыйымдылығының көрсеткіштері ресурстардың белгілі түрінің
Салыстырмалы экономикалық тиімділіктің негізгі көрсеткіштеріне жататындар: меншікті күрделі салымдар;
Меншікті күрделі салымдар пайдаланып жатқан өндірістік қуат бірлігіне, табиғи
Қосымша күрделі салымдар салыстырылып жаткан нұсқалар бойынша күрделі салымдардың
Күрделі салымдар көлемін есептеу кезінде құрылыс, құрал-жабдықтар, механикаландыру және
Өнімнің өзіндік құны, осы өнім өндірісіне кеткен шығындар өндірілетін
Өзіндік құнды өнім тиімділігінің деңгейін сипаттайтын көрсеткіш деп санайтын
Әр түрлі нұсқалар бойынша шығарылған өнімнің өзіндік кұн көрсеткіші
Бірақ, өзіндік құн деңгейінің қалыптасуы (жаңа құрылыс жағдайында) немесе
Нұсқалардың салыстырмалы экономикалық тиімділігін анықтау барысында аталған негізгі көрсеткіштермен
Өнеркәсіптің әрбір саласы және өндіріс түрі үшін оган тән
Табиғи көрсеткіштердің үлкен маңыздылығына қарамастан оларды салыстырмалы нұсқалардың тиімділігін
Жеке жағдайларда орналасу аймағымен, өндірістік куатымен, өндірістің техникасымен және
Бірақ, әдетте, осы немесе басқа нүсқада өзіндік құн неғұрлым
Қосымша күрделі салымдардың өтелу мерзімі салыстырылатын нұсқалар бойынша күрделі
Қосымша күрделі салымдардың тиімділік коэффициенті ыстырылатын нұсқалар бойынша өнімнің
Өтелу мерзімі ӨМ және тиімділік коэффициенті Е келесі формулалар
М = (К1 - К2) / (ӨҚ2 - ӨҚ1);
Е = (ӨҚ2-ӨҚ1)/(К1-К2).
мүнда: К1 және К2 - бірінші және екінші нүсқалар
ӨҚ1 және ӨҚ2 - бірінші және екінші нұсқалар бойынша
Өтелу мерзімінің көрсеткішін (тиімділік коэффициенті) жаңадан салынатын және қайта
(К1 - К2)/(ӨҚ2- ӨҚ1) <ӨМн; (ӨҚ2 - ӨҚ1)/ (К1
Күрделі салымдардың экономикалық тиімділігін аныктаудың үлгі әдістемесіне сәйкес нормативтік
Күрделі салымдардың экономикалық тиімділігін анықтаудың үлгі әдістемесімен салыстырмалы тиімділік
ӨҚі+ ЕнКі = минимум,
мұнда: Кі - і- нұсқасы бойынша күрделі салымдар;
ӨҚі - сол нұсқа бойынша жылдық өнімнің өзіндік құны.
Келтірілген шығындар формуласын тиімділік коэффициентінің формуласынан шыгаруға болады. Әрбір
Таңдалған нүсқа бойынша жылдық экономикалық нәтиже Әж шамасы келесі
Әж = [(ӨҚ1+ Ен К1) - (ӨҚ2 + Ен
ӨҚі - сол нұсқа бойынша жылдық өнімнің өзіндік құны
мұнда: К1 және К2 - нұсқалар бойынша меншікті күрделі
ӨҚ1 және ӨҚ2 - бірінші және екінші нұсқалар бойынша
В2 – таңдап алынған нұсқаға сәйкес өндірістің жылдық көлемі,
Еңбек шығындарының жалпы және салыстырмалы тиімділігін ажырата білу кажет.
Жалпы тиімділік жағынан есептеуде шаруашылықты жоспарлау үдерісі бойынша бөлінген
Салыстырмалы экономикалық тиімділігін есептеуде жобаларды жоспарлау және жобалау кезеңдерінде,
Шығындардың экономикалық тиімділігін негіздеу және есептеу кезінде алынатын нәтиженің
Шаруашылықты жүргізудің нарықтық тәжірибесінде экономикалық тиімділіктің айқындалуының әр түрлі
Нарық жағдайында кәсіпорынның ерекше мүдделері халық шаруашылығының тиімділігін есептеуін
Өндіріс тиімділігінің жинақтары техникалық, ұйымдастырушылық, экономикалық және әлеуметтік сипаттағы
Жоғарыда келтірілген көрсеткіштерді пайдаланудың сипаты шектеулі, олардың барлығы (қоғамдық
Пайда көрсеткішінің оңтайлы қосымшасы ретінде өзіндік құнның төмендеу есебінен
Өркениетті нарықтық қатынастар қалыптасып, тапшылық, жеке өндірушілердің монополиясы жойылган
1.2 Экономикалық тиімділікке әсер етуші факторлардың теориялық
аспектілері
Өндірісті дамыту және жетілдірудің негізгі бағыттары бойынша топтастыру шығындар
• өндірістің дамуын мемлекеттік реттеу жүйесі;
• ғылыми-техникалық серпілістікті жеделдету және ғылыми-техникалық жетістіктерді өндіріске кеңінен
• өндірістің салалық күрылымының тиімділігі;
• шоғырландыру, мамандандыру, бірлесу және үйлестірудің негізінде өндірістің салалық
• өндірістік кадрлардың мәдени-техникалық және мамандық деңгейін арттыру және
Қазіргі кезеңде өндірістің дамуын тікелей және жанама түрінде реттеу,
Тиімділік факторларының іске асуына байланысты өндірісті басқарудың жеке бөлімдері
Нарықтық катынастарға өту экономикада адами іс-әрекетінің шешуші саласында терең
Ғылыми-техникалык серпілістік қоғамдық өндірістің тиімділігін арттырудың, оның жоғары тиімділігін
Жаңа техника бойынша шараларды өңдеу мен енгізудің ынталандырулары жеткіліксіз
Ғылыми-техникалық серпілістіктің маңызды бағыттары:
• мембрандық, лазерлік, плазмалык, аса жоғары қысым мен импульсті
• өндірісті автоматтандыру - жоғары еңбек өнімділігін қамтамасыз ететін
• металл өнімдерінің жаңа түрлерін, пластикалық заттарды, композиттерді, металл
Нарыктық экономикаға өту, оның бастапқы кезеңінің жағдайында ғылыми-техникалық шаралардың
Сонымен қатар, ғалымдардың, конструкторлардың, инженерлердің, жұмыскерлердің шығармашылық еңбегі үшін
Үнемдеу тәртібі өндіріс тиімділігін қарқындату мен арт-тырудың маңызды факторларының
Бүгінгі танда Қазақстан дамыған елдерге қарағанда ұлттық табыстың бірлігіне
Қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыру маңызды дәрежеде негізгі корларды негүрлым
Өндірісті қаркындату, оның тиімділігін арттыру факторларының бірі - экономиканың
Инвестициялық саясат күрделі салымдардың тиімділігін арттыруды қамтамасыз етуге арналған.
Халық шаруашылығының барлық салаларында ғылыми-техникалык серпілістіктің негізі болып табылатын
Отын-энергетика саласының құрылымын жақсарту атом әнергетикасының қауіпсіздігін барынша толық
Қоғамдық өндірісті кұрылымдық қайта құру шараларының қатарында халық түлыну
Өндіріс тиімділігін арттыруда ұйымдастыру-экономикалық факторлар маңызды орын алады, оның
Өндіріс тиімділігінің деңгейіне елеулі әсерін тигізетін өндірістік әлеуметтік инфрақұрылымды
Тиімді шаруашылық жүргізу, ресурс үнемдейтін техника мен технологияларды жасау
Өнім сапасын көтеру экономиканы қарқындатуда, ресурстардың меншікті шыганын төмендетуде
Өндіріс тиімділігін арттырудың барлық факторларының әрекет ету мүмкіншіліктері нарықтық
Осының барлығының нәтижесінде еңбек өнімділігінің өсуін, бүкіл қоғамдық өндірістің
Өндіріс тиімділігін арттырудың жолдары - бұл берілген бағыттарда өндіріс
- еңбек сыйымдылығын төмендету және еңбек өнімділігін арттыру;
- өнімнің материал сыйымдылығын төмендету және табиғи ресурстарды үнемді
- өнімнің қор сыйымдылығын төмендету және кәсіпорындардың инвес-тициялық саясатын
Өнім сапасын арттыру, жаңа техниканы, озат тәжірибені енгізу, техникалық
Кәсіпорындардың нарық жағдайларына бейімделуі қоғамдық өндірістің экономикалық тиімділігін жоспарлауы,
2 СЫРДАРИЯ АУДАНЫНДАҒЫ КҮРІШ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТИІМДІЛІГІН ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ
ТАЛДАУ
2.1 Аймақтағы күріш шаруашылығының экономикалық потенциалын
бағалау
Қазақстан экономикасының дамуы шикізат секторынан қозғау алады. Сонымен бірге
Нарықтық экономикада өндірілген өнімнің сапасына халықаралық стандарттар деңгейінде талап
Күріш жоғары өнімді дәнді дақыл ретінде Қазақстанда суармалы жерлерде
Күріш дақылы – бағалы өнімнің түрі, тұтынылатын тамақ өнімдерінің
Жүргізілген ғылыми зерттеулердің нәтижесі бойынша жыл ішінде адам
Қазақстан Республикасы ТМД елдері ішіндегі ең ірі тауарлы күріш
Сырдария ауданының аумағында Сырдария өзені кеңес өкіметі кезінде жасалған
Республикадағы күріш өсіруші шаруашылықтардың бұдан әрі даму ерекшелігі –
Қазіргі кезде экологиялық, әлеуметтік, өндірістік және тағы басқа проблемалар
Нарықтық қатынастар аясының кеңеюі экономиканы басқару жүйесіндегі соңғы уақытта
Республикамызда соңғы жылдары аймақтық экономикаға, аймақтарды дамытуға, дәлірек айтсақ,
Экономиканы мемлекеттік реттеудің ерекше бағыты ретінде қарастырылатын аймақтық саясаттың
Қазақстан Республикасы қазір әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі өлшемдері бойынша әлемдегі
Кесте 1- Сырдария ауданы негізгі әлеуметтік- экономикалық
Көрсеткіштер 2007ж 2008ж 2009ж Ауытқу
2009ж/2008ж
+,- %
Жалпы өндірілген өнім көлемі, млн теңге 2920,3 3495,58 3969,8
Оның ішінде:
өнеркәсіп өнімдері 654,3 1017,2 997,8 -20,2 98,0
ауыл шаруашылығы
өнімдері 1701,3 2269,4 2376,4 107 104,7
Аграрлық секторға тартылған инвестиция көлемі, млн теңге 1750,0
Тіркелген шаруашылық субьектілерінің саны, бірлік 874 949
Жұмыспен қамтылған адамдар саны, адам 4354 4453 4507
Шағын кәсіпкерліктің өндірген өнім көлемі, млн теңге 564,7
Бюджет төлемдері, млн теңге 32,8 38,6 39,1 0,5 101,3
*Ескерту – Сырдария ауданы экономика және бюджетті жоспарлау бөлімі
Кесте мәліметтеріне сүйене отырып, аудан бойынша жалпы өндірілген өнім
Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың тереңдеуі халықты әлеуметтік қорғаудың тиімді
Экономиканың өсуі- әлеуметтік проблемаларды үйлесімді шешудің негізі, адамдардың тұрмыс
Ауданда ауыл шаруашылығы өндірісінің дамуында басты роль мамандандырылған сала
Кесте 2 – Ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс көлемі, га
Дақылдардың егіс
алқабы 2007ж 2008ж 2009ж Ауытқу 2009/2008ж
+,- %
Күріш 18064 16948 18602 +1654 109
Бидай 1740 2093 2138 45 102
Картоп 810 895 970 75 108
Көкөніс 710 634 655 21 103
Бақша 615 587 560 - 27 95,4
Барлығы 29487,9 27617 28407 790 102,8
*Ескерту – Сырдария аудандық ауылшаруашылық басқармасы мәліметтері негізінде
Кестеден байқағанымыздай, ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс көлемі 2008жылға
Егін шаруашылығында шешуін таппай отырған мәселелерге келсек, олар:
1. Күріш ауыспалы егістігінің дренаждық-қашыртқы жүйелерінің көп жылдардан бері
2. Егіншілік саласы толығымен суармалы жүйеге бейімделген. Барлық
Айта кететін болсақ, жеке шаруашылықтарда күріштің басым бөлігін егістік
Ал, 1991 жылдан экологиялық-экономикалық жағдайдың төмендеуінен және жарамды жерлердің
Бәрінен бұрын егіннің жалпы жағдайы көңілге кірбің ұялтады. Бұрынғы
Екіншіден, жер өңдеудің жабайы тәсілін қолдану - өнімнің сапалы
Күрішшілер жер өңдеудің қарапайым ғана ережелерін бұзуда, егін жинау
Сырдария ауданы шөлді және шөлейтті жерде орналасқан. Аграрлық реформаға
Қызылордада күріштің жоғары болатын сорттары өсіріледі. Әлемдік стандартқа шама
Бүгінгі таңда күріш шаруашылығын өтпелі кезеңде тұр деп айтуға
Мемлекет ауылшаруашылығы өнімдерін өндірушілерге үлкен көңіл аударады. Тыңайтқыштар мен
Күріш егісінің негізгілеріне ауылдық кәсіпорындар жатады. Аудан бойынша егіс
Сырдария ауданындағы 2007-2009 жылдардағы күріш өндірісі 3 – кестеде
Кесте 3 –Сырдария ауданындағы күріш өндірісінің көрсеткіштері
Көрсеткіштер 2006ж 2007ж 2008ж 2009ж 2009ж/
2008ж,%
Егістік алқабы, га 17500 18064 16948 18602 109
Жалпы өнім, тн 46968 57253 53459 65293 122
Өнімділігі, ц/га 27,2 31,7 31,5 35,1 111
Тауарлығы, 78,4 80,3 81,6 85 +3,4
*Ескерту – Сырдария ауданының ауыл шаруашылығы басқармасы мәліметтері негізінде
3 - Кесте мәліметтерінен Сырдария ауданында күріш өнімінің көлемі
Күріш егісінің негізгілеріне ауылдық кәсіпорындар жатады. Аудан бойынша егіс
Сырдария ауданындағы егістік жерлерде, жердің экологиялық жағдайы мен Сырдарияның
Соңғы кездері ауыспалы егістің бұзылуынан ауылшаруашылық айналысындағы егістіктер шығып
Сондай-ақ жем өнімдерін егетін алқаптар мен көп жылдық шөптердің
Кесте 4- 2007-2009 жылдардағы Сырдария ауданындағы барлық
шаруашылық категориясы бойынша жем өнімдерінің өнімділігі
Жем өнімдері 2007ж. 2008ж. 2009ж.
Көп жылдық шөптер
Пішенге 28,1 21,1 17,5
Жасыл жемге 42,4 34,4 28,8
Жүгері
Жасыл жемге 6,7 5,3 4,6
*Ескерту – Сырдария аудандық ауылшаруашылық басқармасы мәліметтері негізінде
4 - кестеде шаруашылықтар бойынша көпжылдық шөптердің пішен ретінде
Күріштің ауыспалы егісі оның сапасын жоғарылатады. Дегенмен бидай және
Кесте 5 - Сырдария ауданының шаруашылықтарының категориялары бойынша күріш
Шаруашылық түрлері
2007ж.
2008ж. Ауытқуы
2008ж/2007ж
+,- %
Күріш
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары 31,9 32,9 1 103,1
Жұртшылық шаруашылықтары 41,2 - - -
Шаруа қожалықтары 40,0 37,5 -2,5 93,7
Барлық шаруашылық санаттары бойынша 31,7 31,5 - 100,0
Бидай
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары 8,9 7,8 -1,1 87,6
Жұртшылық шаруашылықтары 18,6 10,1 -8,5 54,3
Шаруа қожалықтары 15,2 10,1 -5,1 66,4
Барлық шаруашылық санаттары бойынша 11,8 8,7 -3,1 73,7
*Ескерту – Сырдария аудандық ауылшаруашылық басқармасы мәліметтері негізінде
Күріш егіс айналымында бидай күріштің жақсы құраушысы болып табылады.
Өсімдік шаруашылықтарының негізгі түрлерінің өндірісінде (қосымша) байқағанымыздай 2007 жылы
2008 жылы шаруа қожалықтарының жалпы жинағы 2007 жылмен салыстырғанда
Шаруа қожалықтарының Аудан бойынша дәндік өндірісінің жалпы көлемі 2009
Ауылшаруашылығы 2008 жылы 61,6 мың гектар жерден 33,9 ц/га
Аудан бойынша күріш өндірісінің жалпы көлемінің үлес салмағы шаруа
Қазір көптеген күріш шаруашылықтары шығынды және бұл ақша қаражатының
Кесте 6 - «Шаған» ЖШС күріш өндірісінің негізгі көрсеткіштері
Көрсеткіштер Жылдар
2007 2008 2009 2009ж/
2008ж,%
Күріш егісі (мың га) 2,8 3,2 3,2 100
Жалпы жинау (тонна) 11400 12800 15360 120
Материалды шығындар 1 га күрішке (теңге) 101144 103880 148800
Күріш өнімділігі (ц/га) 47 40 48 120
1 ц күріштің өзіндік құны (теңге) 2152 2597 3100
1 ц күріштің өткізілу бағасы (теңге) 2823 5421 4200
Пайда (+), шығын (-) (мың теңге) 8458 11807 9424
Рентабельділік деңгейі,% 17 21 15 6
*Ескертпе- «Шаған»ЖШС мәліметтері негізінде автордың құрастырулары
1 гектарға материалдық шығындары Аудан бойынша 2007 жылы орташа
Ауылшаруашылықтарда күріштің 1 гектарға материалдық шығындары әртүрлі (кесте 7).
Кесте 7- Сырдария ауданының шаруашылықтары бойынша 1 гектар күріштің
Шаруашылық 2007ж. 2008ж. 2009ж. Ауытқуы
2009ж/
2008ж,%
«Шаған» ЖШС 101,1 103,8 148,8 113
«III Интернационал» ЖШС 149,65 139,99 141,2 101
«Ақжарма жер» ЖШС 137,75 134,11 134,2 100
«Шапағат ЛТД» ЖШС 137,75 147,16 146,3 99
Барлығы аудан бойынша 148,7 135,1 143,2 122
*Ескертпе – Автордың құрастырулары бойынша
Материалдық ресурстар алдыңғы жылдары егін бартеріне ие болады, сондықтан
Егер нақты шаруашылық бойынша құрылымын қарастырсақ, «Жалаңтөс» ЖШС-де басқа
1 ц күріштің материалдық шығындарының құрамы мен құрылымын талдауда
Көптеген шаруашылықтар қайта ұйымдастырылғаннан кейінде суландырылған жерге күрішті тұрақты
Егер Сырдария ауданы бойынша пайда (зиян) мөлшерін келтіретін
Кесте 8 - Сырдария ауданының шаруашылықтары бойынша күрішті
өткізудің өзіндік құны және пайда (зиян) мөлшері,млн тг
Шаруашылық
түрлері Пайда (+), зиян (-) Өзіндік құн
2008ж. 2009ж. 2008ж. 2009ж.
Мемлекеттік шаруашылық -19 - 54,1 89,5
Серіктестік -115,7 -24,8 790,8 999,6
Акционерлік қоғам -70,4 -32,8 359,6 189,4
Өндірістік кооперативтер -28,3 2,7 197,5 158,3
Басқалары - -28 - 16,3
Барлығы -233,4 -57,6 1402 1453
Ескертпе* - Сырдария аудантық статистика басқармасы мәліметтері негізінде
Өткізілген күріштің өзіндік құны 2008-2009 жылдар аралығында өзгеріссіз қалды.
«Шаған» агрофирмасының мәліметі бойыеша қарастырғанда, күріш өндіріс саласы рентабельді
Кесте 9 - «Жалаңтөс» ЖШС-нің және «Шаған» ЖШС-нің
шаруашылық көрсеткіштері
Көрсеткіштер «Жалаңтөс» ЖШС «Шаған» ЖШС
2007ж. 2008ж. 2009ж. 2007ж. 2008ж. 2009ж.
Күріш егісі, мың га 1,97 2,01 1,9 2,8 3,2
Жалпы жинау, мың тн 10,3 9,7 10,5 11,4 12,8
Материалды шығындар
1 га күрішке, мың тг 108,7 135,1 143,2 101,1
Күріш өнімділігі 33,7 34,3 39,5 47,1 40 48
1 ц күріштің өзіндік құны, тг 2806 3711 3812
1 ц күріштің өткізілу бағасы, тг 2923 4181 3321
Пайда (+), шығын (-) -1849 -2039 -2842 +8458 +11807
Рентабельділік деңгейі -20,3 -14,8 -28,4 17 21 15
Ескертпе* – Автордың құрастырулары бойынша
1 гектар күріштің материалдық шығындары «Жалаңтөс» ЖШС 2007 жылы
2007-2009 жылдардағы күріш өндірісінің тиімділік көрсеткіштерін салыстырғанда Аудан бойынша
Келтірілген талдауларда Сырдария ауданы зерттелінген кезеңдерде ТМД елдерімен
Меншік формасы мен шаруашылық жүргізудің әртүрлілігін, олардың сатып
Күріш жармасының 1 кг нарықтық бағасы 40-42 теңгені
Оңтүстік аймақта кең таралған күріш сорты «Маржан», ол Сырдария
Күріш сорттарының агрономиялық және биологиялық ерекшеліктері әртүрлі, сондықтан олар
Сондықтан Арал аймағы агроэкология тәжірибесі және ауыл шаруашылығы ғылыми
Аймақта тұқым саласын дамытуда да ілгерлеушіліктер бар. Күріш сорттарының
Қызылорда күріші соңғы жылдары сапасының жоғарылығы және
Сырдария ауданында 4 ірі зауыт күріш өңдеумен айналысып, 450-500
Бұдан басқа соңғы жылдары аймақтағы барлық агроқұрылымдар бойынша өз
Әртүрлі меншік формаларындағы субъектілерде күріш егісі дақылдарының технологиясымен қатар
Соңғы жылдары Сырдария ауданының күріш егетін аймақтарында суаратын судың
Сондай–ақ, күріш егісін көбейту жоспарлануда, өз кезегінде ауыспалы егіс
Күріш өсіретін шаруашылықтарда соңғы жылдары ауылшаруашылығы дақылдары егісінің оптимальды
Нарықтық қатынастардың дамуы жағдайында экономиканың қалыпты қызмет атқаруы тек
Осыған орай, күріш өсіретін шаруашылық салаларындағы өндірістік шығындарды басқару,
Тауар өндірушілерге, меншікті иемденуге өндірістік құралдарды пайдалану мен оның
Ғылыми–техникалық жетістіктерді енгізу өндірістік шығындарды басып озуы тиіс. Тек
Аймақтық күріш өсіретін шаруашылықтарында қосымша сала 200-300 бас малы
Күріш өсіретін шаруашылықтарда жүргізілетін зерттеу, нарықтық қатынастар жағдайында негізгі
Ауылшаруашылығы өндірісін тиімді жүргізу, өндірістік әлуетті толық пайдалану және
- күріш егетін шаруашылықтарда күріш–жоңышқа, жем мен көкөніс ауыспалы
- шаруашылық аралық және шаруашылық ішкі суландыру каналдарын тазалау
- ресурстық материалды тиімді пайдалану мақсатында егістік жерлердің тиімді
- пайдаланылып отырған материалдық ресурстың материалдың тиімділігін көтеру
2.2 Күріш өндірісінің рентабельділігін жоғарылату факторларын
анықтап бағалау және жіктеу
Соңғы жылдарда, күріш егу құрылымдарының қаржы ресурстарының тапшылығы және
Рентабельділікке әсер ету көзқарасынан бағалау мен жіктеу жасағанда, мынадай
Нарықты әртүрлі ұйымдарда құрылым күріш өндірудің пайдалылығын көтеру мақсатында
Банктердің коммерциялық негізінде жұмыс істеуге көшкенде, субъектілердің төлем қабілеттігін
Несиелік сыйымдылығы бұрынғыдай едәуір мөлшерде аграрлық өндірістің несиелік қатынастарын
Осы жағдайлар құқық механизмінің терең жетілдірмегенінің және кепілдік жүйесінің
Сонымен бірге, меншіктің және шаруашылықтың әртүрлі формалары несиелерді алуға
Нарықтық қатынастар жағдайындағы шаруашылық есепте экономикалық тұрақтылықтың үлкен маңызы
Соңғы жылдары көбінесе түскен барлық шаруашылық субъектілерінің төлем қабілетінің
Субъектінің активтерінен асып түсетін зияндылық салдарынан ауыл шаруашылығы өндірісін
Бюджет алдындағы берешек қарыздарды өтеу жөніндегі жинақталып қалған берешекпен
Төлем қабілеті бөлумен қатар ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігі мен рентабельділігін
Төлем қабілеттілігімен бірге, күріш шаруашылығы өндірісінің нәтижелілігін және оның
Дақылдың (күріштің) 1 центнері өзіндік құнының құрылымын 10 кестеден
Кесте 10 - Сырдария ауданының агроқұрылымдарында өндірілген күріштің 1
центнерінің өзіндік құны
Шығындар элементтері Жылдар
2007 2008 2009 2009ж/
2008ж,%
Еңбекақы қосымшаларымен,мың тг 314,2 452,5 568 125
Тұқым 232,3 309,9 386 124
Минералды тыңайтқыштар 433,4 378,9 309 81,7
Мұнай өнімдері 346,9 358,6 408 113
Электр қуаты 11,5 9,8 8 88
Банктің несие проценті 39,8 40,7 46,8 115
Көлік қызметі 127,9 136,8 207 152
Басқалары (амортизация, су төлемі, т.б.) 528,4 514,2 471 92,6
Өнімнің өзіндік құны 2420 2905 3244 111
Өткізу бағасы 2238 3006 3140 104
Рентабельділігі -7,5 3,5 -3,2 -
*Ескерту – Сырдария аудандық ауылшаруашылық басқармасы мәліметтері негізінде
Ауданда соңғы жылдарда күріш өндірісінің шығындарының көбеюі байқалады, сол
Қазіргі кезде экономиканың шарттары мен талаптарына сәйкес күріш өндірісіне
Кесте 11 - Сырдария ауданы бойынша күріш өндірісінің рентабельділік
Көрсеткіштер Жылдар
2007 2008 2009 2009ж/
2008ж,%
1 га алынған күріш өнімі (ц/га) 33,9 33,9 36,0
1 ц күріштің өндірістік өзіндік құны, тг 2145 2723
1 ц күріштің толық өзіндік құны,тг 2420 2905 3244
1 ц күріштің орташа сату бағасы,тг 2238 3006 3140
Пайда (+), зиян(-) (ц/теңге) -182 101 -104 -
Рентабельділік тәжірибесі (%) -7,5 3,5 -3,2 -
*Ескертпе – Автордың құрастырулары бойынша
11 - кестеден көріп отырғанымыздай, Сырдария ауданы 2007-2009 жылдары
Өз шығындарын өтеуі және өзін-өзі қаржыландыру жағдайларында өндірістік шығындарды
Аудантың күріш егетін ұйымдарында өндірістің рентабельділігі мен тиімділігін арттыруға
күріш өсіретін құрылымдарда, олардың меншіктік және шаруашылық нысандарымен байланысты
күріш шаруашылығының ерекшелікті өзгешеліктеріне қарай өндірістің ірі немесе орташа
қаржыландыру нәтижелілігін жоғарылату және субъектілердің төлем қабілетін жақсарту мақсатымен
ірі орта шаруашылық нысанын аулшаруашылығы өндірісін жүргізуде кооперативтік қағидаларын
нарықтық экономиканың барлық салаларын есепке алып, әртүрлі шаруашылық нысандарына
күріш өсіретін шаруашылық ұйымдарда сыртқы нарыққа шығару және нарықтық
күріштің және тағы басқа ауылшаруашылық дақылдарының өндірісінің рентабельділігін жоғарылату
нарықтық механизмнің салық салу, сақтандыру жүйесін және тағы басқа
Осындай жайлар шаруашылық субъектілердің ауылшаруашылық өндірісінің негізгі салаларына тікелей
Ауданда шағын өнеркәсіптердің бірнеше түрлері бар: ол күрішті, бидайды,
Соңғы жылдарда етек алған бартерлік келісімдер белгілі мөлшерде күріш
Сонымен, шаруашылық субъектілерінің тым әлсіз материалды-техникалық базасын есепке алып
Сол кезде, өндіріс процесінде пайдаланылатын айналымды қаржылардың құнының жоғарылығында
Батыс елдерде орташа өсім мөлшері 15-20% шамасында, ал Канада
Соңғы жылдары, Сырдария ауданының күріш өсіру аймақтарына әртүрлі Жапон
Аймақтағы шаруашылық субъектілерінің ауыр жағдайына қарамастан үлкен физикалық және
Мұндай шаралар өз кезегімен материалды-техникалық құралдарды тиімді пайдаланады, шаруашылық
Осыған байланысты, өндірістік ресурстардың тиімділігін көтеру бойынша шаралар жасау
Осы мәселелерді шешудің күрделілігі мен қиыншылығы өнімнің өзіндік құны
Бір центнер күріштің өзіндік құны өнімділік деңгейінен кері тәуелділікке
Ауданда күріш өсіретін құрылымдарын талдау негізінде біз өзіндік құн
Осылайшағ өнімділікті 1 центнерге жоғарылату өзіндік құны 0,33 теңгеге
Сырдария ауданының біршама шаруашылықтары бойынша негізгі
Кесте 12 - Сырдария ауданы шаруашылықтарының негізгі экономикалық көрсеткіштері
(2009жыл мәліметтері негізінде)
Көрсеткіштер «Ақжарма»
ЖШС «Шаған»
ЖШС «Жаңажол»
ЖШС
Ауылшаруашылық жер көлемі,га 11300 7850 29960
Оның ішінде егістік жер,га 3375 5835 3905
күріш, га 2350 3200 2520
Ауылшаруашылығы
еңбеккерлер саны, адам
364
727
375
Өнімділік ц/га
күріш бойынша
36,2
37,5
48
Жалпы өндірілген өнім құны, мың теңге 168129 280123 200804
өсімдік шаруашылығы бойынша, мың т 104239 179278 110258
мал шаруашылығы бойынша, мың т 63890 100844 90546
Таза табыс, мың теңге 11532 26165 14512
Инвестиция көлемі, мың т 10305 27385 4760
Материалды техникалық ресурстар
- тракторлар
- комбайндар
27
11
34
12
24
8
Ескертпе - Аталған шаруашылықтардың мәліметтері негізінде автордың құрастырулары
12 - кесте мәліметтеріне сүйене отырып, Сырдария ауданына
Кесте 13 - Шаруашылықтардың экономикалық тиімділік деңгейін сипаттаушы
Көрсеткіштер «Ақжарма ЖШС «Шаған»
ЖШС «Жаңажол»
ЖШС
1 га егістік жеріне шаққандағы инвестиция, теңге
3,05
4,69
1,21
1 га егістік жеріне шаққандағы жалпы өнім көлемі, теңге
1 жұмысшыға шаққандағы табыс, мың теңге 31,68 36,0 38,7
Орташа жалақы, теңге 16200 17500 15800
Еңбек өнімділігі, теңге 461,8 385,3 535,4
Қор қайтарымы, теңге
*Ескертпе- Автордың есептеулері бойынша
Кесте мәліметтеріне сүйене отырып, «Шапағат ЛТД» ЖШС-тің құрамына
Зерттеулер нәтижесі көрсеткендей шаруашылық құрылымдарын ауыл шаруашылық жер көлемі
Кесте 14 - Шаруашылық құрылымдарын ауыл шаруашылық жер
Тобы Интервал,га Шаруашылықтар саны Рентабельділік деңгейі,%
1 2000-5000 556 0,3
2 5001-10000 798 1,7
3 10001-15000 456 2,5
4 15001-25000 1053 1,8
*Ескертпе- Ауылшаруашылығы департаменті мәліметтері негізінде
Аудан бойынша шаруашылық құрылымдарын ауыл шаруашылық жер көлемі мен
Күріш өндірісінің рентабельділігі ықпал ететін факторларды жіктеу, үлкен маңызға
Өнім өндірісі рентабельділігіне әсер етуші жоғарыда аталған факторлармен қатар,
Рентабельділікті көтеруге әсер ететін факторлар әсерін құру мен байланысты,
Нарық жағдайындағы пайданың рөлі тез өседі, бұл өндіріс рентабельділігін
Екінші топқа әртүрлі тараптар арқылы өнімді өткізу нарығымен байланысты
3 ШАРУАШЫЛЫҚТЫ ЖҮРГІЗУДІҢ ӨНДІРІСТІК ТҮРЛЕРІ
ЖАҒДАЙЫНДА КҮРІШ ӨНДІРУДІҢ РЕНТАБЕЛЬДІЛІГІН
АРТТЫРУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ
3.1 Күріш өндірісі тиімділігін арттырудың шарттары мен факторлары
Кеңес одағы тарағанға дейін Қазақстанда 160-180 мың гектар жерге
Қазақстан үкіметі үстіміздегі жылға дейін ауылшаруашылығына тыңайтқыш, мұнай өнімдерін,
Дегенмен ауылшаруашылығының күріш өндіру саласында шешуін қажет отырған сұрақтар
- соңғы жылдарда перикуляриоз сияқты күріш ауруы кеңінен етек
- ұсақ шаруа қожалықтарының күріш егілетін жерді тегістеу жұмыстарын
- тағы да сол техниканың ескілігінен, аздығынан ұсақ шаруашылық
- көптеген елдерде ауылшаруашылық дақылдарын өндірушілерді қорғау мақсатында біраз
- Үкімет тарапынан көрсетіліп отырған субсидиялық көмек жеткіліксіз, және
- ұсақ шаруа қожалықтарындағы жер қазу жұмыстарына арналған техниканың
- жылма жыл қосалқы бөлшектердің, жанар-жағар майлардың, минералдық тыңайтқыштардың
Қазіргі нарықтық баға кезінде күріш саласы өзінің шығындарын жабу
Күріштің өзіндік құны оның өнімділігіне тура тәуелді. Орташа есептегенде,
Дегенмен елімізде аздап болса да жаңа тұқым мәселесімен айналысып
Біздің елдің күрішшілері тәжрибе алмасу мақсатында Ресей, Италия және
Италия елінен "ЛАВЕРДА" типтегі комбайндар алынған болатын, бұлар елімізде
Күріш өсіру кезінде өте көп салам, күріш қауызы сияқты
Егістігі түгелдей суармалы жүйеге бағындырылған Сыр бойы сияқты аймақта
Күріш шаруашылығын өркендетуде кезек күттірмейтін міндеттерге кластерлік жүйені дамыту
Аймақтағы Арал өңірі агроэкологиясы және ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу суармалы
Ауылшаруашылығының егіншілік саласын қазіргі заманға сай жетілдірілген техникасыз елестету
Қазір аймақта өндірілген өнімді өз орнында өңдеп барып, рынокқа
Шаруашылықты жүргізу нысандарының әртүрлігі жағдайында Сырдария ауданының шаруашылықтарында күріш
Аудантың күріш егетін құрылымдары соңғы жылдары технологиялық жұмыстар кешенін
біріншіден, күрделі тегістелген инженерлік жүйелерді игерудің қиындығынан;
екіншіден, су ресурстарының шектеулі болуынан.
Сырдария өзеніндегі судың қорлары – егіс егетін аудандар деңгейін
Әдетте, су ресурстарының төмендеуінен, егіс егетін аудандардың жалпы құрлымындағы
Қазіргі таңда шаруашылықты қаржылық жағынан қолдаудың мемлекеттік қоры арқылы
Күріш егетін шаруашылықтарға нарықтық типтегі шаруашылықты жүргізудің әртүрлі формаларына
Арал өнірі агроэкологиясы және ауылшаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының зерттеулері және
Дегенмен, минералды тыңайтқыштардың және басқа да айналым қаржыларының жетіспеуіне
Кесте 15 - 2007-2009 жылдардағы шаруашылықтардағы күріш өндірісінің тиімділігі
«Ақжарма жер» ЖШС «Шаған»
ЖШС
Егіс көлемі – барлығы 5560 4010
Соның ішінде – күріш дақылы 3650 3240
Егіс көлеміндегі күріштің үлес салмағы, % 46,3 61,7
Материалдық шығындар, теңге
1 гектарға 128168,28 134389,62
1 центнерге 3222,18 3100
Күріш өнімділігі, ц/га 41 48
Еңбек шығындары, тг:
1 центнерге 612 561
1 гектарға 22246 26937
1 ц күріштің орташа сату бағасы, теңге 3854 4200
1 ц сатылған өнімнің өзіндік құны 3448 3100
1 ц күрішті сатудан түсетін табыс (+),
зиян (–), тг 406 1100
Өнімін сатудан түскен пайда, мың теңге 5901,30
*Ескертпе – Автордың құрастырулары бойынша
15- кестеде келтірілген деректерге қарағанда күріш егетін ірі өндірістік
Күріш шаруашылығынан құрылған аграрлық құрылымдары, күріш өндірушілердің дербестігі барысында
Дегенмен, кейбір күріш егетін құрылымдарының тәжірибесі көрсетіп отырғандай, осы
Аймақта нарықтық инфрақұрлымның құрылуы қаржылық ресурстардың жетіспеуі және аудандық
Күріш егетін құрылымдарының талдаулары көрсеткендей, бұл аймақта өндірістік кооперативтер
Ауылшаруашылығы өндірісін басқару әр факторға тәуелді болады, атап айтқанда
Сырдария ауданының ауыл шаруашылығы құрылымдарының зерттеулері мынаны көрсетіп отыр.
Өнеркәсіп және ауылшаруашылығы өнімдерінің бағасының сәйкессіздігі ауылшаруашылығы тауар өндірушілеріне
Демек, негізгі өндірістің шығындар құрамында шығындардың үлес салмағы тым
Осыған байланысты, мемлекеттік ауылшаруашылығы кәсіпорындарының мемлекетсіздендіру мен жекешелендіру негізде
Нарықтық қатынастардың осы сатысында өндіріс шығындарын есептеу, талдау және
Толық немесе коммерциялық өзіндік құнның құрамына өндірістік өзіндік құн
Нәтижесінде өнімді өткізу келесі кезеңнін жалғастыруға мүмкіндік береді. Өндірісті
Өзіндік құн көрсеткіші өндіріс пен шығындарды басқарудың маңызды тұтқасы
Күріш шаруашылығы кәсіпорындарын зерттеу және күріш шаруашылығы өндірісінің тиімділігін
қайта құру қағидалары демократиялық ұстанымға сәйкес болуы тиіс, әрбір
шаруашылықты жүргізу жүйесі даму үстінде болуы тиіс, әрі халықтың
шаруашылықты тиімді жүргізу нысаны өндірістің ұйымдастырушылық-экономикалық, техникалық және технологиялық
шаруашылықты жүргізу нысанымен меншіктену жерді пайдалану мен шаруашылықты жүргізу
инженерлік жерді қолдану жүйесі ауылшаруашылығы өндірісін жүргізу жүйесіне және
3.2 Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру жағдайында күріштің сапасын
жақсарту және нарықтық баға құрылымының ерекшеліктері
Қазіргі кезде, күріш өндірісі шаруашылығында өткізіліп жатқан нарықтық реформаларға
Бәрімізге белгілі, нарық – бұл айналыс (айырбас) аясы, яғни
Қазақстан Республикасы күрішінің агронарығы Оңтүстік Қазақстан, Алматы және Қызылорда
Сұраныс пен ұсыныс күріш бағасының деңгейіне тікелей үстемдік жасайды.
Зерттеуге қарағанда, тауарлы күрішке жасалған сұраныс деңгейін анықтайтын факторлардың
Осылайша, күріш дәні азық-түлік өнімі ретінде оң табыстар негізінде
Сұраныстың маңызды сипаты – бұл өнім бағасының өзгерісіне оның
Өнімнің алғашқы орындарында ұн, нан, содан кейін ақ күріш
Бір жағынан алып қарағанда, тұтынылатын күріштің бағасының өсуі ауылшаруашылығы
Күріш сапасына, баға шегеріміне байланысты сатылатын бағаны жіктеу кезінде
Күріш тұқымының сапасы бастапқы мөлшері (ылғалдылық, сорт, салмақ) қатаң
Бағаның нарықтық жүйесі тек қана кепілдендірілген сатып алу бағасының
Қазіргі уақытта бірнеше баға түрлері қызмет етеді, бірақ ол
Баға белгілеудің нарықтық механизімін қалыптастыру және кең дамыту өндіріс
Шаруашылық тауарын өндірушілердің табысын олардың еңбегіне, осы нәтижелерді нарықта
Өнімді сату деңгейі өндіріс жағдайында тұтыну саласына өту үдерісін
Тек күріштен басқа да дақылдарды жинау емес, оны дұрыс
Күріш шаруашылығын аграрлық қалыптастырудың біршама бөлігі нарық жағдайына икемділігін
Нарық конъюктурасы – бұл сұраныс пен ұсыныстың арақатынасымен, баға
Өнімнің бәсекеге бейімділігі – бұл оның тауар бәсекелестен тауардың
Тауардың бәсекеге жарамдылығы туралы түсінік өнім сапасын жоғарлату мәселесімен,
Өнімнің сапасы – бұл оның бекітілген міндетіне сәйкес белгілі
Компаниялар өндірістік қызмет үдерісінде өндірілген өнімнің бір бөлігін шаруашылық
Күріш өнімін өндірушілер өңдеуші өнеркәсіп, сауда және қоғамның тамақтандыру
Күріш өндірісінің бұл кезеңінің қызметін жүзеге асыру барлық тауар
Ауылшаруашылығы өндірісінің барлық кезеңі тасымалдаудың, сақтаудың және өңдеудің кезеңдік
Осылайша, астық нарығы сараланымы ретінде өндірістің үлестік шығынын төмендету
Өндірістің рентабельділік деңгейі біраз жағдайда айналым құралдарының, соның ішінде
Негізгі өндірістік қорлардың құрылымында 2008 жылы 2007 жылға қарағанда
Экономикалық механизмнің негізінде аграрлық өндірістің экономикалық тиімділігін көтеріп, аймақтың
Осыған байланысты, шаруашылық субъектілерінің қаржылық қиыншылықтарын, несие құралдарының жетіспеушілігін
Меншік формасы мен шаруашылық жүргізудің әртүрлілігін, олардың сатып алу
Оңтүстік аймақта кең таралған күріш сорты «Маржан», ол Сырдария
Бірақ күріштің бұл сорттарының агрономиялық және биологиялық ерекшеліктері әртүрлі,
Сондықтан Арал аймағы агроэкология тәжірибесі және ауылшаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының
Аудандағы күріш өсіретін әртүрлі шаруашылықтардың өндірісін көпжылдық зерттеу және
Сонымен бірге, күріш сорттық ерекшеліктерді есепке ала отырып, аймақтың
Қызылорда күріші соңғы жылдары сапасының жоғарлығы және бағасының тиімділігі
Әртүрлі меншік формаларындағы субъектілерде күріш егісі дақылдарының технологиясымен қатар
Соңғы жылдары Сырдария ауданының күріш егетін аймақтарында суаратын судың
Күріш өсіретін шаруашылықтарда соңғы жылдары ауылшаруашылығы дақылдары егісінің оптималды
Нарықтық қатынастардың дамуы жағдайында экономиканың қалыпты қызмет атқаруы тек
Осыған орай, күріш өсіретін шаруашылық салаларындағы өндірістік шығындарды басқару,
Тауар өндірушілерге меншікті иемденуге өндірістік құралдарды пайдалану мен оның
Ғылыми-техникалық жетістіктерді енгізу өндірістік шығындарды басып өзуы тиіс, тек
Аймақтық күріш өсіретін шаруашылықтарында қосымша сала 200-300 бас малы
Күріш өсіретін шаруашылықтарда жүргізілетін зерттеу, нарықтық қатынастар жағдайында негізгі
Ауылшаруашылығы өндірісін тиімді жүргізу, өндірістік әлуетті толық пайдалану және
күріш егетін шаруашылықтарда күріш-жоңышқа, жем мен көкөніс ауыспалы егістерін
шаруашылық аралық және шаруашылық ішкі суландыру каналдарын тазалау мен
ресурстық әлуетті тиімді пайдалану мақсатында егістік жерлердің оптимальды құрылымын
пайдаланылып отырған материалдық ресурстың әлуетті тиімділігін көтеру мақсатында ауылшаруашылығы
3.3 Өзіндік құнды төмендету – күріш шаруашылығының
рентабельділігін жоғарлатудың шешуші факторы
Күріш шаруашылығы өндірісіне еңбек еткен жұмысшылардың еңбегі жұмсалады. Демек,
Өндірістік шығындар тауарды құрайтын болса, ол үш бөліктен тұрады:
өндірілген өнімге еңбек арқылы енгізілген тұтынылатын өндіріс құралдарының құны;
қажетті еңбек арқылы құрылған өнімнің бір бөлігінің құны;
үстеме еңбек арқылы құрылған өнімнің құны.
Күріш шаруашылығының рентабельділігі мен оның тиімділігін одан әрі көтеру,
Осылайша, күріш шаруашылығы өнімін өндіруден бастап, сатуға дейінгі аралық
Өнімнің өзіндік құны негізгі екі жағдайға – жалпы өнімнің
Күріш шаруашылығы өнімінің жалпы шығымы, оның ішінде күріштің, бұл
Суармалы гектардың жоғары өнімділігіне қол жеткізуге болады, бірақ сонымен
Сырдария ауданы Жалағаш ауданының күріш өсіретін құрылымдарына (орталық аймақ)
Кесте 16 - Орталық аймақтық күріш егетін мемлекеттік емес
Шығындардың түрлері Ақсу
Жиһан Шағы-
рай Ақсу мен салыстырғанда
Жиһан Шағы-
рай
Бір гектардаң алынған күріштің өнімі, ц/га 44,8 34
Барлық өндірістік шығындар, тг
3840 5796 3848 -1956 -8
1 ц өндірілген күрішке жұмсалған шығындар, тг:
еңбекақы 512 808 476 -296 +36
Тұқым 184 264 168 -80 +16
Тыңайытқыш 208 152 144 +52 +60
Жанар-жағар май 512 912 440 -400 +72
Амортизация 200 312 184 -112 +16
Жөндеу шығындары 136 232 204 -96 -68
Тасымалдау шығындары 460 980 468 -520 -8
Суға жұмсалған шығындар 320 408 288 -88 32
Электр қуаты 96 152 72 -56 +24
Басқару шығындары 608 808 512 -200 +96
Басқа да шығындар 592 632 428 -40 +164
Өткізілген күріштің өзіндік құны, теңге 4020 5924 3600 -1904
Күріш өнімін сатудың орташа бағасы, теңге 4692 4500 3312
Күрішті сатудан түскен табыс (+), зиян (-), теңге 672
Рентабельділік деңгейі, % 16,7 -24 -8 - -
*Ескертпе – Автордың құрастырулары бойынша
Осы мәліметтерден көріп отырғандай, «Ақсу» өндірістік жауапкершілігі шектеулі серіктестіктегі
Мұндай айырмашылықта шаруашылық жүргізу деңгейі мен формасы әртүрлі. Бұдан
Өзіндік құнның құрылымында жоғары үлесті еңбекақы шығындары алады (12,4-14,1%),
Бұл шаруашылық субъектілерінде осының нәтижесінде өткізілген күріш өнімі бірлігінің
Осылайша, күріш өндірісінің жоғары шығыны мен осы өнімнің төмен
Сырдария ауданының аумағындағы күріш өсіру аймағының көптеген күріш өсіретін
Мәселен, 2008 жылы күріш шаруашылықтарының біразы тұқым материалдарының сатып
Осымен бірге кейбір күріш шаруашылығы өндірісті жүргізудің ірі нысандары
Бүкіл аудан бойынша күріштің бір гектарынан 45-50 центнерден өнім
Аудантық күріш өсіретін құрылымдарын ғылыми негізде зерттеу, олардың көбінде
Күріштің өзіндік құнының деңгейі жекелеген шаруашылықтарда әртүрлі факторлардың әсерінен
Сырдария ауданының күріш өсірудегі тәжірибесіне қарағанда, күріш дақылы инженерлік
Күріш егетін құрылымдардың тәжірибесі күріш егістіктерін күрделі жоспарлау жерді
Алайда күріш өсіретін аймақтардағы суландырылатын жер жағдайында күріш ауыспалы
Күріш дақылынан жоғары өнім алуға топырақты өңдеу тәсілдері үлкен
Күріш егісінің себілу мөлшері, мерзімі мен әдістері де маңызды
Күріштен мол өнім алудың алғы шарттарының бірі – дер
Аудантың күріш өсіретін аймақтарында топырақ құрылымсыз, құнарлығы төмен, кальций
Аудантың күріш шаруашылығынын ірі құрылымдарының тәжірибесі олардың күріштің жоғары
Күрішті жанауда өнімнің шығымы мен оның өзіндік құнына ықпал
Күріштің сапасын жақсарту мен агротехникалық шаралар дер мезгілінде жүргізу
өнім өндірушілер мен күрішті дайындау, сақтау және өңдеу субъектілері
ресурсты сақтау технологиясын пайдалану және күріштің сорттық ерекшеліктерінің есебі;
барлық технологиялық операцияларды пайдалана отырып, күрішті егу алдындағы негізгі
күріштің сапасын көтеру және өсімділігін жоғарылату мақсатында егістік жерлерді
күріштің жалпы шығымын жоғарылату және өндірістік шығындарды азайту мақсатында
Қазақстан Республикасының Бүкіләлемдік сауда ұйымына кіру қарсаңында негізгі алаңдататын
Кластер кәсіпорындардың бизнес жүргізу жағдайларының өзгеруіне және рыноктағы сұранысқа
Жүйелі талдау нәтижелері көрсеткендей, агроөнеркәсіп кешенін жетілдірудің және дамытудың
Ауылшаруашылығының дамуындағы ғаламдық тенденцияларды талдау негізінде ХХІ – ғасырда
Республика АӨК-де кластерлерді дамыту болашағы халықтың ең маңызды тағам
Кластер құру тиімділігі салааралық байланыстардың даму деңгейіне, осы бірлестіктегі
Аймақта күріш өндірісін одан әрі жетілдіріп дамыту –
Бүгінде ауылды дамыту – ауылшаруашылық өндірісінің тиімділігін көтеру аграрлық
Республика бойынша өндірілетін күріштің 80 пайызы Сырдария ауданында өндіріледі.
Сырдария ауданындағы күріш кластерін жекелеген кәсіпорындардың жиынтығы есебінде бөліп
Қазіргі кезде аграрлық секторды қайта реформалау арқылы оны ұлтымыздың
Алдағы уақытта, Ауданымызда күріш өндірісінде кластерлік жүйені өндіріске енгізу
Күріш кластерінің әрбір нақты элементінің қызмет етуі үшін интеграция
- машина-технологиялық станциялар, ауылдық несие серіктестікте-рін,субсидияларды дамыту;
- маман кадрларды даярлау;
- ғылыми әлеуетті дамыту;
- тауарлы дақыл өндірісін дамыту;
- күріш өңдеу өндірісін дамыту;
- негізгі күріш өңдеу өндірісін дамыту;
- өндіріс қалдықтарын қайта өңдеу өндірісін дамыту;
- өндірілген өнімдерді өткізу желілерін дамыту.
Күріш кластерін енгізу және күріш саласының проблемалары:
- күріш өндірісіндегі зерттеулер мен
- Аудандағы пайдаланылатын жерлердің 93,2 % түрлі
- сумен қамтамасыз етілуі- аяқ судың жоғары деңгейде минерализациялануы,
- химикаттар - арамшөптерге қарсы қолданылатын гербецидтер
- техника парктерінің тозуымен қатар олардың сандық қатынасы
- қаржыландырылуы - екінші деңгейдегі банктер
өнімін өндірушілерді несиелендіруде қызығушылық танытпауы. Кепілдікке қоятын меншігінің жеткіліксіздігі,
- мамандандырылған менеджерлердің, маркетологтардың, инженерлердің және технологтардың
Проблемаларды шешу жолдары:
- Ауылшаруашылық өндірісін, агроөнеркәсіп өндірісін кооперациялау және интеграциялау.
- мемлекет тарапынан
- өңдеуші кәсіпорындарына ескірген
- Арал өңірі агроэкология
- күріш өндіру саласында ғылыми-негізделген технологияларды ендірген
шаруашылықтарға қолдау көрсету.
Кластерді құру кезіндегі қиыншылық - аталған проблемаларды шешуде «локомотив»
Күріш кластерін енгізуден күтілетін нәтижелер.
Күріш кластерін құру және оны дамыту ауыл шаруашылығы
- сыртқы рыноктарда күріштің бәсекелігін жоғарылату және
- кластерге тартылған фирмалар өнімділігін арттыру, қосымша құны
- өсімдік шаруашылығында ғылыми-негізделген алдыңғы қатарлы жаңа технологиялармен
- суару жүйесінің пайдалы әсер коэфициентін
- ауыспалы егістікте қолданылатын күріштің және басқа
- ауыл шаруашылығында шоғырландыру жүйесін құру (мал шаруашылығының
- экологиялық ахуалдың жақсаруы (жердің сортаңдалуын азайту, су
- машина-трактор паркінің құрамын жаңарту;
- күріш өндірісінің тиімділігін арттыру, жаңа жұмыс орындарын
- ауыл шаруашылығына қосымша инветиция енгізудің көздерін
- ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілердің жоғары білікті мамандармен қамтамасыз
ҚОРЫТЫНДЫ
Көрсетілген мәселелер бойынша жүргізілген зерттеулер төмендегідей қорытындылар мен ұсыныстарды
1.Күріш шаруашылығының ұдайы өндірісін жүргізуді ұйымдастыру, толық экономикалық, технологиялық,
2.Күріш өсіретін құрылымдарды соңғы жылдары күріштің егіс көлемінің қысқаруына
3.Күріш өндірудің рентабельділігін жақсарту мақсатында ірі шаруашылық жүргізуші субъектілерде
4.Орта және шағын күріш өсіруші құрылымдар ақ күрішті зауыттық
5.Шаруашылықтың шағын және орта түрлерінде кооперация негізінде маркетингтік кооперативтерді
6.Сырдария ауданы аймағындағы күріш шаруашылығы өндірісті жүргізудің ауылшаруашылығы өндірістік
7.Біздің есебіміз бойынша өндірістік кооперативтердің оңтайлы параметрлері ауыспалы егістіктер
8.Қазіргі кезде Сырдария ауданында 10 мемлекеттік суармалы жүйелер жұмыс
9.Күріш өсіретін құрылымдардың өндіріс құралдарына деген сұранысы зор, бірақ
10.Күріш өнімдерін өндірудің рентабельділігін көтеру факторларын оңтайландыру негізінде шаруашылық
11.Шаруашылық жүргізудің барлық субъектілерінің төлем қабілеті мәселесін шешу мақсатында
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы –
Коваленко С. Экономика сельского хозяйства. Москва, 1999.
Белгібаев Қ. Ауыл шаруашылығы экономикасы. Алматы: Қайнар,
Шкурко СИ. Стимулирование качества и эффективности производства. - М.:
Грузинов В.П. Экономика предприятия (предпринимательская). - М.: ЮНИТИ -
Жиделева В. В., Коптейн Ю. Н. Экономика предприятия: Учебное
Сергеев И.В., Веретенников И.И. Экономика организаций (предприятий): Учебник /
Чечевицына Л.Н. Экономика предприятия. Учебное пособие. - Ростов н-Д:
Экономика организации (предприятия): Учебник / Под ред. Н.А. Сафронова
Экономика организаций (предприятий): Учебник / Под ред. проф.
Экономика фирмы: Учебник / Под ред. преф. Н.П. Ива-щенко.
Әлімова Қ. Ауыл шаруашылығы шығындарының нарықтық экономика жағдайына қалыптасуы.
Управление организацией: Учебник / Под ред. А.Г. Поршнева, З.П.
Қуандық Т. Жер өтіндегі ауыл // Ақиқат, 2004, №11.
Есентугелов А. Нерешенность вопросов рыночного использования земли усугубляет трудности
Блеутаева К.Б. Аграрлық саладағы экономикалық тұрақтылық және даму жолдары.
Жарекешов Х.Б. Территории и социально – экономическое развитие сельского
Нұрышев Ғ.Ж. Ауыл шаруашылығында нарықтық қатынастардың қалыптасуының кейбір мәселелері.
Нұрышев Ғ.Ж. Ауыл тауар өндірушілері және олардың инвестициялық белсенділігін
Жайлыбаев К.Н. Қазақстандағы күріш өндірісінің дамуы // Жаршы, 2004,
Бакиров Ш., Бапаев Б. Экономия эффективности мелиорации в производстве
Есмұрзаева А.К. «Қызылорда облысындағы күріш жүйелерінің тұздылық режимі»
Әбілов Е. Күріш өндірісі қалай қаржыландырылады?// Егемен Қазақстан,2008, 16
Дәулетбекқызы Б. Атағы көпке мәшһүр «Сыр маржаны» немесе отандық
Сыдықбаева Г. Бәсекеге қабілетті экономика – халықтың өмір сүру
Жалғасова Г. Асыраушы саланың қарымды қадамы. Аудан ауыл шаруашылығы
Жайлыбаев К.Н., Таутенов И.А. «Күріштің сорттық технологиясы» Жаршы №11,
Тәжібайұлы Ә., Тобашов М.Ш., Құлтасов Б.С. Жәкешов К.С. Ауыспалы
Әбибуллаев И.С. Дариямен аты бір дархан аудан: Алынған асулар,
Жайлыбай К.Н. Күріш өсірудің сорттық технологиясы және агроэкологиялық негіздері.
Үмбет Ә. Күріштің жаңа сорттары диқандар сенімін ақтады: Аймақ
Қарлыханов Т. Сыр күріші және кластерлік жүйе: аймақтың даму
Қайырбаева А.Е. Күріш өндірісінің рентабельділігін арттыру жолдары // Халықаралық
Жапбарханова М.С. Арал өңірі аймағындағы күріш өндірісінің рентабельділігін арттыру
Сыдықов К.С Жапбарханова М.С. Өнімнің өзіндік құныны калькуляциялауды жетілдіру.
Шарабадинов Қ. Жаңа бағдарланған күріш шаруашылыгын қиындықтан алып шығуды
Пірназар С. Күріш өндірісі көкжиектегі күрделі мәселелер: Қызылордада өткен
Елубаев Д. Краснодар-Қызьлорда ынтымақтастығы күріш өндірісінде жаңа табыстарға жол
Қарлыханов Т. Күріштің қауызы да кәдеге жарайды // Егемен
Әбдіраман Ж. Ішкі күріш рыногы қорғауды қажет етеді //
Байбосынова С.М. Күріштің сапасын арттыру жолдары // Жаршы, 2005,
Шарақымбаев Ж.Ш., Г.И.Бекова. «Күріш дақылы және минералды тыңайтқыштар қолдану»
Елешов Р.Е. Тыңайтқышты қолдану жүйесі. Алматы. Қайнар 1997, 30
Наурызбаев А.Ж. Экономический механизм хозяйствования в рисоводстве: Автореф.
Костин Л.А. Эффективность производства и качество работы: вопросы теории
Ғылыми зерттеу институты. Ауыл шаруашылығы дақылдарының элиталық тұқым шаруашылығын
Жалбырова С. Күріш өндіруші шаруашылыктардағы басқарудың маркетингтік тұжырымдамасы// Қорқыт
Әбішұлы Қ. Күріш өндірісіндегі кластерлік жүйе // Сыр бойы
Ақберген Е. Ұлттық инновациялық және кластерлік жүйе// Сыр бойы,
Бегалиев К.Б., «Қызылорда өңірінде күріш өндірісінің бәсекеге қабілеттілігін кластерлік
Елубаев Д. Күріш кластерін қалай қальштастырамыз. // Ақмешіт ақшамы.
Қ.Р. Ауыл шаруашылық Министрлігі. Сырдария ауданында күріш кластерін дамыту
Ержан А. Егіншілік ерекшеліктеріне жауапты жүйе: күріш кластері// Сыр
Промышленность Казахстана и его регионов. Статистический сборник (ежегодный). -
Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми зерттеу институты 2006-2009 жж. мәліметтері.
Қызылорда облыстық статистика басқармасының 2006-2009 жж. мәліметтері.
Сырдария аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының 2006-2009 жж. мәліметтері.
6






15 қараша 2019ж.
2008-2018 topreferat.com - Қазақша рефераттар, курстық, дипломдық жұмыстар

^