Әсет Найманбайұлы диплом жұмысы
№8



МАЗМҰНЫ - www.topreferat.com
КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ӘСЕТ НАЙМАНБАЙҰЛЫНЫҢ ӨЛЕҢДЕРІ МЕН АЙТЫСТАРЫ
ІІ ТАРАУ. ҚИССА – ДАСТАНДАРЫНЫҢ СЮЖЕТТІК ЖЕЛІСІ
ІІІ ТАРАУ. АҚЫН ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ТЕКСТОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ



Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Жұмыс көлемі: 46 бет
Пәні: Әдебиет

-----------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------
https://www.topreferat.com/
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ҚЫСҚАРТЫЛҒАН МӘТІНІ


МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ӘСЕТ НАЙМАНБАЙҰЛЫНЫҢ ӨЛЕҢДЕРІ
ІІ ТАРАУ. ҚИССА – ДАСТАНДАРЫНЫҢ СЮЖЕТТІК
ІІІ ТАРАУ. АҚЫН ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ТЕКСТОЛОГИЯЛЫҚ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Бүгінгі күнгі қоғамдық бетбұрыстар рухани өмірімізге тың серпіліс, жаңа
Жетпіс жыл бойы басқаша айтылып, басқаша уағыздалып келген әдебиет
1930 жылдардан бастап Әсет ақынның өмірі мен өнеріне қатысты
Әсет ақын – ХХ ғасыр басындағы ақындарына тән демократтық-ағартушылық
Әсет ақын мұрасын жинастыру, бастыру, зерттеу ісіне Әубәкір Диваев,
Атадан бала жадында сақтаушылар арқылы жеткен ақынның мол мұрасы
Әсет шығармашылығына жұртшылық назарын алғаш рет аударған ақын Ілияс
Жазба әдебиетімізге Әсет жайында дерек түсірген екінші адам –
1936 жылы Әсет шығармашылығы Республика баспасөзінде біраз сөз болады.
1942 жылы жарық көрген «Қазақтың ХУІІІ-ХІХ ғасырдағы әдебиетінің тарихынан
1958 жылы Қазақ ССР Ғылым Академиясының М. Әуезов атындағы
Ақынның өмірі мен шығармашылығына байланысты әр кезде ғалымдар,
«Қазақ әдебиетінің тарихында » /1960 ж. 1-том, 1- кітап
«Қазақ әдебиетінің тарихында » /1961 ж. 2-том, 1- кітап
Әсет Найманбайұлы 1867 жылы Қарқаралы уезінің Темірші болысында туған.
Абайдың «Әсетке» деген өлеңін баршамыз білеміз. «Ақыл жоқ, қайғы
Ит көрген ешкі көзденіп,
Елірме, жынды сөзденіп,
Жасынан үлгісіз шіркін,
.............Не қылсын өнер ізденіп,-
деген сөз қалайша Әсетке арналмақ? Не үшін арналмақ? «Өзімшіл,
Әсеттің дайысы ерекше зор болса керек. А.Жұбанов «Әсеттің ақындығы
«Інжу-маржан» махаббат әні. Алайда әннің мәтінінде махаббат туралы көп
Әсеттің әндері «Інжу - маржан», «Қисмет», «Әпитөк», «Ісмет», «Әнші»,
Осы диплом жұмысымызда Әсет ақынның әдеби мұралары: ән-өлеңдері мен
І ТАРАУ
ӘСЕТ НАЙМАНБАЙҰЛЫНЫҢ ӨЛЕҢДЕРІ МЕН АЙТЫСТАРЫ
Әсет ақынның ән-өлеңдері де жыр толғаулары да әртүрлі орындаушылар
Жастық, сүйіспеншілік әуендері;
Өнер, ғылым, дін жайлы ағартушылық, дидактикалық өлеңдер;
Замана жайын толғаған сыншыл реализм үлгісіндегі толғау жырлары, арнау
Халық поэзиясы үлгісіндегі салт, ғұрып өлеңдері.
Ақынның жастық, махаббат тақырыбындағы өлеңдерінің көбі - әндері. «Үлкен
туған айдай, жазық маңдай, бұлбұл таңдай,
ақсай желген, көзі күлген, өзі күлген,
сәулем едің, дәурен едің, әуреледің
тәрізді жеңіл ұйқасқа құрылуы еліктеу, үйрену кезеңінің стилін аңғартады.
Шығармашылық толысу шағы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың
Өнер үйрен, кеудеңді өрге сүйре,
Ендігі жас болмаңдар көп еріншек…
Оқып білім пайдалан, біреуге ұқтыр,
Әліңше дін-миратқа пайдаң жұқтыр.
Әсет ғылым жайлы толғанғанда қазақ поэзиясынын насихат, үгіт үлгісінде
Әсет ақынның діни-дидактикалық тұрғыдағы өлеңдері кезінде идеология салдарынан жиналмай,
Мысалы: «Ұраным – арғын шордан Қаракесек» деген өлеңінде:
Дүнте адам болып жаралған соң,
Білімсіз құр жүресің бейне есек.
Тірлікте жақсы, даман қылған імтен,
Періште мақшар күні алады есеп,- дейді.
Дінге иланып, дінге құлақ қойып өскен халыққа сол діннің
Әсет өлеңдерінің бірі- арнау өлеңдері. Ол тек сын-сықақ жанрында
Әсет топқа түскенде төтеп айтатын төкпе ақын болған. Осы
Бұл тойға шақырған соң біз де келдік,
Ағыс өтіп, сентябрь күзде келдік,-
деген жолдардан айтыстың қай мезгілде өткенін дәл анықтасақ та
Бұрынғы жұртқа жаққан дана сөзді,
Дұрыс па қате сөйлеп, ауыстырмақ,-
деуі арада біраз уақыт өткен соң айтысты еске түсіріп,
Хан – қара, би-болысты жұмбақ қылдың,
Жұмбағың ақиқатқа сиымды екен.
Расында да жұмбақтың негізінде жай тапқырлық қана жатқан жоқ,
Әсеттің ақындығы мен атақ- даңқын ел арасына танытқан Рысжанмен
«Әсет пен Кемпірбайдың қоштасуы» - алғаш 1925 жылы
Әсет айтыстарының ішіндегі сол кезең айтыстарының үрдісіне сай, композициялық
Айтыс 1894 жылы болған деуге негіз бар. «Дала уалаяты
Жігіттер Көктумаға барған жерім,
Дәміне Шұбарағаш қанған жерім.
Әсет тоқтап Кәрібай жеңді деген
Атақты хан съезіне алған жерім,-
деп аяқталады. Осы съезге қатысқан ел басылары жайлы мақалада
Ту алып, тұлпар мінген консул Қалдай,
Тар есік күндер болды екіталай ,
Ие боп екі жұртты бөліп алды,
Сүлеймен даулы болып, ер Жалбағай…
Атынан хан Қамбардың ер Ботабай…,
Бүкенші Мамырбекпен және он би бар,
Мал кеспей тастамайды ысырапқа
деп, айға жуық созылып, ел ішінің үлкенді-кішілі дау –
Әсет пен Бақтыбайдың айтысынан бізге жеткені үзінді ғана. 1968
Бақтыбай ақыны бар, үйсін асқан
Қапалға, Басқан, Сарқан лебізін шашқан,
-деп өзінің қарсыласы Бақтыбай ақын жайлы да таныстырып өтеді.
Салырлың Мұқаншыда асы қосы,
Қазақтың ас мұра ғой бір пормысы,
-деп айтыс болған жер айлы анық айтылады. Әсет пен
Әсет ақынның суырыпсалмалық өнері айтыстары мен арнауларынан көрінсе, жазып
Төренің қатынынан бір ұл туса,
Онысын ие қылған әр төбеге,
Түк білмеген сұлтанды төре қойып,
Көргендер білгендерге теңеле ме?
Хабарсыз қара көңіл сорлы қазақ,
Еріксіз билік берген сол немеге!-
Төре тұқымы ғана билік жүргізу керек деген негізсіз қағиданы
кезеңінің өткір мәселелерін шынайы тұрғыда айтып бере алатын туындылар.
Әсет өлеңдерінің көркемдігі, бейнелі сөздерді
Жиырмада сары алтынның буындайсың,
Тасыған Үш тентектің суындайсың.
Бар болса сүйегіңде, өрге жүзіп,
Сақпанның тасындай боп зырылдайсың,-
Деген жолдардан ( «Жас шама» ) арқылы ақынның қолтаңбасы
Әсет творчествосының айрықша саласы – айтыстары. Оның ішіндегі айрықшасы,
Әсеттің Ырысжанмен дәл қай жылы айтысқаны белгісіз. Бірақ арада
«Бәленшемен қалай айтыстыңыз? Қайтіп жеңдіңіз?» – деген сұрақ ақынға
Айтысып отырған ақындардың бір-біріне айтқын сөздері ылғишындық бола бермейді.
Әсет те Ырысжан да шын жастарын жасырып отыр әйткенмен,
Әсет пен Ырысжан әдеттегідей өз руының беделді адамдарын салыстырып
Жапанда бір бәйтерек шыққан биік,
Көрінер көлеңкесі көкке тиіп.
Жемісі мәуесімен жарасуы,
Сенімді сегіз бұтақ тұрған иіп, -
деген Ырысжанның жұмбағын Әсет былай шешеді:
Бәйтерек – жапандағы ақ падиша,
Көңіл ұлықтықпен көкке жеткен…
Дегеннің сегіз бұтақ – сегіз саант,
Жайылған жапырағы – қағаз ақша.
Жұмбақты айтушы мен шешуші де халық үстінен күн көрген
Ел мазасы кетеді мұндайлардан,
Халыққа тынышталмас ығайлардан.
Жемтік жеген құзғындай желөкпелер,
Он қаршыға – старшын ыңғайланған, -
дейді Әсет. Ел әкімдерінің әрекетерін жақсы білетіндіктерінен, жұмбақтың астарныдағы
Қос әйнек шыны да емес, темір де емес,
Еш адам түзете алмас болса кеміс.
Ашылып жабылады пружинамен,
Ол өзі қымбат нәрсе арзан емес, -
Деп жұмбақтаса, Әсет:
Қос әнек шыны да емес, темір де емес,
Ашылған қан тамырымен екі көзін,-
деп шешеді жылды, аптаны жұмбақтаулары да осындай тапқыр, шебер.
Халықты шағалалы көлдей қылып,
Бетінен қай дарияның жүзбеп едік, -
дейді. Ырысжанның осал ақын еместігін тындаушыға елестету үшін, оның
Осы кең дүниені бір уыс қып,
Тастайды қолмен жинап умақ-шумақ.
Айшықты әдемі тіркестер Ырысжанның аузынан да мол шығады. Ел
Қырық жеті – қыздың құны – сексен байтал,
Есепсіз иен балға бүгіп өткен.
Біреудің жесіріне біреу тиссе,
Бұл тіпті зор масқара өлім еткен.
Талқан боп тас ошағы қалса дағы,
Қыз алған қылмысты боп көніп өткенін, -
дейді Әсет бұл айтысында. әдемі сөйлеп асып түсейін, сөз
Бай – малмен, кедей сорлы – кемшілікпен,
Бейнетін дүниенің шегіп өткен.
Теңдесіп қара қазақ келе алмаған,
Төренің ауыл қонған кенереге
Түк білмеген төрені сұлтан қойып,
Көргендер білгендерге теңеле ме?
Хабарсыз, қара күнін сорлы қазақ,
Еріксіз билік берген сол немеге! –
деп ашына ширығады. «көргендер білгендерге теңеле ме?» – рухани
Ұялмай бір теңгеге бір қой алып,
Кедейдің қанын сорды олар дағы.
Мансапқорлық, парақорлық, пайдакүнемдік сияқты қазақ ұлықтарының жиіркеніті қылықтарын сөзбен
Шен қымбат, шенді кісі әулие боп
Аышлып ел арасы уланбаққа.
Бес теңге ең болмаса ақша керек,
Арызы кедейлердің тыңдалмаққа.
Бастарын біріктіру орнына ұлықтардың ел ішіне ірікті салатынын, кедейге
Хабарсыз ақиқаттан шарттық билеу,
Бұзады әділеттің орындарын.
Көрнекті көпшілікке еңбек қылмай,
Қамы ғой бір басының қағынғаны, -
Тәрізді айыптауға жататын ашық пікірлер айтады. Әсеттің мұндай өткір
Күн көрген ағайнды қорлаймын деп,
Байқаңыз, қап жүрмесін қарны ашып!
Сізді ешкім деген жоқ қой:»әйелге ерген»,
Жел шайқап шашылмасын жапқан пердең.-
деген сияқты оспақпен әйелінің елінде жүрсің деген астарында кемсіту,
Төреден ит туса да алып келіп,
Билетіп бұқараны хан етуде.
Намаз оқып құдайға құлдық қылса,
Бес кісі ертіп жүрген дәретіне.
Төре өлсе, бір қазақты көміп,
Адамды сонша қорлап қор етуде,-
деп ақынның төрелерді айыптатуы алдыңғысынан да асып түсіп, сөзі
Әкең төре Шыңғыстың атасы кім?
Дәлел жоқ ата тауып ақ етуге, -
дейді Сәметке оның түп атасының шикілігін қаза бастайды. Сөз
Әсет пен Бақтыбайдың айтысы ешкімнің есінде толық сақталмаған ба,
Айтыс болған кімдердің келгенін Әсет кіріспе өлеңінде өзі де
Жүз жылқы, тоғыз құндық – бас әйгесі,
Төрт болыс қауымының ұйымында.
Тарқатты сол жиынды татулықпен,
Ел екен аласы жоқ пиғылында, -
деп ризашылығын білдіреді. Соған қарағанда, Әсет айтыстың тең бәйгесіне
Әсеттің өмірбаянына тоқталғанда зерттеушілер көбінесе оның қазіргі Мақаншы ауданында
Бай жігіт тума тоқпақ байсиықты,
Үш-төрт қоныс қылдым іздеп барып, -
дейді қазір біраз зерттеушілер Көктума деген аталса болды, оны
Бақтыбай тең болмайсың менімен,
Қатынның дауысын айтқан сөзіменен, -
деп ақынның бәсең үнмен айтқанын да міней жөнеледі. Ал,
Айталық әдеппенен сыпайылап,
Қоспалық бұл айтысқа шатақты! –
деп, өзінің жасы үлкендігін астарлап ескерткендей болады.
Әсет пен Кәрібай ежелгі айтыс дәстүрінен ауып қалмайды: Әсет
Алаштың жігін бөлген Сара бейбақ,
Біржаннан да о да көрді талай зардап, -
Дейді Әсет. Ал, Кәрібай Сараны қорғай отырып:
Ол Сара бейбақ емес анық саңлақ,
Бетіне бір арғынның салған таңлақ.
Қаңғып келген Біржанды итше көріп,
әлі сене кеткен жоқ өткен зардап.
Сараның жауабын міне бар ма,
Айтпапты қарағайды талға жалғап,-
деп Әсеттің өзіне жабыса кетеді. Жалтарам деп жаза басады,
Қолыңды көрінгенге тар байтасын,
Көтеріп иығына қу тақтайды,-
дейді. Кәрібай мынадай сәтте жағдайды қапы жібермейді.
Бетіме қу тақтай деп щылдың салық,
әкеңнің қолындағы найзасы ма? –
деп Әсеттің өзі де домбыра ұстап отырғанын өте ұтымды
ІІ ТАРАУ
ҚИССА – ДАСТАНДАРЫНЫҢ СЮЖЕТТІК ЖЕЛІСІ
Әсет мұраларының көлемді бір саласы – қисса-дастандары. Импровизаторлық өнердің
Шығыстық ертегілік, аңыздық сипаттағы адамгершілік, адалдық, сертке беріктік, ғашықтық,
Діни-уағыздық сипаттағы Мұхаммед пайғамбарды дәріптейтін «Француз» қиссасы.
Абай үлгісінде жырлаған «Евгений Онегин» атты назиралық туындысы.
Монғол халқы өмірін жырлаған, ғашықтық тақырыбындығы «Салиха-Сәмен» дастаны.
Қазақ даласындағы отарлық озбырлыққа қарсы қайрат көрсеткен ер тұлғасын
«Ағаш ат» - шытырман оқиғалы дастан. Кәдімгі қиял-ғажайып ертегіге
Әсет ақынның қаламынан туған, шытырман оқиғалы, шығыс ертегілерінің сюжеті
Әсеттің «Үш баланың әңгімесі» қиссасы әйгілі «Қырық уәзір» хикаясынан
Кезінде отарлық, миссионерлік, коммунистік идеология салдарынан жарияланбай келген қиссасы
Баспасөз бетінде жарияланған Әсеттің жазба әдебиеті үлгісіндегі поэмасы «Салиха-Сәмен».
Көбісін 1940 жылы Семей экспедициясы сапарында Байырбеков К.Сопабаева деген
Әсет қисса – дастандарды сырт қарағанда, түрлі тақырыпқа жазған
ІІІ ТАРАУ
АҚЫН ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ТЕКСТОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
Текстология – ғылыми әдебиеттану ғылымының өзекті әрі күрделі саласының
Ақындар шығармаларының көшірме арқылы ел аузынан жиналып, жазылу арқылы
Профессор Б.Әбілқасымов «Әсет шығармалары бізге әртүрлі орындаушылардың әртүрлі нұсқада
Текстологиялық талдау зерттеулерімізді Әсет ақынның «Әсет пен Рысжан» айтысы
1988 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан Әсеттің жинағында да осы
Осы өзгерту – түзетулерден пәлендей ерекшелік байқалмайды. Сонда өзгертумен
Ел арасында Әсет Найманбайұлы шығармасы деп тараған «Евгений Онегин»
1988 жылғы жинақта нұсқа туралы Б.Әбілқасымов: «Мұның сыры дастанның
Абайда:
Таңғажайып бұл қалай хат.
Мағынасы алыс, өзі жас.
Сөзі орамды, әр түрі жат,
Қ.Терібаевта:
Жақсада жүрегіме жазалған хат,
Сөзі ірі мағыналы, маңызы жат.
/Басқа нұсқаларда да дерлік ұқсас болғандықтан бір нұсқаны ғана
аламыз/
Ішім өлген құр денем сау,
Босқа үрейім жүр менің.
Халық ақындарында:
Жүргенге сыртым тірі болма әуес,
Өмірден біз пақырды қайтқан деңіз.
Абайда:
Арман етпе жас күнің көп.
Игілік көр ерге бар.
Халық ақындарында:
Жадырап өзің теңдес жас жарға ти,
Өлмейтін тірщіліктің қамын жеңіз…
Поэмада жағымды бейнеде жырланатын Татьяна. Ақындар Татьянаның туған, өскен,
Қыз бұған оқып көріп болмады шат.
Онегиннің ой өртейтін ауған көңілі,
Бұл сөзге беру керек не дәләлат?
Осы 16 жол Әлімбетовте:
Поштадан тиді қызға бұл жазған хат,
Қыз оқып күйді бұған болмады шат.
Көңілі Пушкинге ауғаны аян екен,
Осыған беру керек пе дәләлат? – деп
8 жол өлең болып қысқарып кеткен, Көлдеевте бұл жолдар:
Поштадан тиді қызға мәзкуру хат
Оқып қыз күйді бұған болмады шат
Пушкинге ауған көңіл айнымаған
Бұл сөзге беру керек пе дәләлат.
Осы үш нұсқада да кездесетін араб, парсы, орыс тілдерінен
Шарипов нұсқасы Онегин хатына Татьянаның берген жауабымен аяқталады. /Басында
Оңалмай теріс кетті есіл, Тәтіш,
Ол да атып өзін-өзі қаза тапты, - деп трагедиалық
«Әсет» кейіннен «Әнші» Әсет ақынмен Ілияс Жансүгіров мұрасында ортақ
Ілиястың «Әнші» өлеңінде Әсеттің өз өлеңінен бастап /22 жол/,
Ми дала, меңіреу шөл, күміс көлдер,
Мекенім ертеде елім ірге жайған.
Құм - қыстау, өлке – көктеу, өзен – күзеу,
Жайлауым – жалпақ дала, қарлы таудан.
Желқобыз сол ортаның заржағымын,
Толқытып тоқсан бунақ әнге салған.
Асқақ ән, аспанға өрлеп, асқар тербеп,
Күңіренткен сар даланы күндер жалған!
Бұл жолдардан Ілиястың стилі, тіл көркемдігі көрініп тұр. Қалған
Ш.Құдайбердиевтегі «Қайтқан шал», Ә.Найманбаевтағы «Іледегі керуен сарай» өлеңдері әлі
ҚОРЫТЫНДЫ
Ақын мұрасына қатысты бұрынғы зерттеу еңбектерде кеңес дәуір идеологиясының
Әсет Найманбайұлының әдеби мұрасы – аса қомақты мұра. Оның
Әсет шығармашылығына әсер еткен, оны ақын етіп тәрбиелеген негізгі
Бұқара халықтың өнерге, мәдениетке үндеуде Әсет сияқты халық ақындарының
Атыңды әкең қайдан қойған тауып,
Әншісі Алатаудың думан-сауық.
Біржан сал, Ақан, Әсет, Балуан шолақ,
... Солардың жолын қудың әнін салып,-
дейді оған. Ал белгілі халық ақыны Төлеу Көбдіков «Семей
Семейде менен басқа тоғыз ақын
Бәрі де тілінен май тамызатын…
Әсетке шәкірт болып үлгі көрген,
Біреуі Есенсары нағыз ақын,- дейді.
Сан қырлы талант иесі Әсет Найманбайұлының сазгерлік, ақындық мұрасы
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. А., 1997.
Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. А., 1986.
Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. А., 1995.
Қоспақов З. Әсеттің әндері. /Қазақ әдебиеті. 1991. 21 қараша/
Нұрғали Р.
Қазақ совет энциклопедиясы. А., 1976. 7т.
Қамзабекұлы Д. Руханият. А., 1998.
Әуезов М. Шығармалар жинағы. А., 1985.
Дала уәлиатының газеті. А. 1
Абылқасымов Б. Әсет пен Сәмет. /Жас қазақ.1993. 18 мамыр.
Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. А., 1976.
Байтұрсынов А. Шығармалары. А.,1989.
Мұхамедханов М. Абайдың ақын шәкірттері. А.,1995.
ОҒК қолжазба қоры.
Толмашевский Б.В. Писатель и книга. М.,1959.
Лихачев Д.С. Текстология. М-Л., 1964.
Абылқасымов Б. Әсет Найманбаев. Кітапта: ХХ ғасыр бас кезіндегі
ӘӨИ қолжазба қоры.
Абылқасымов Б. Әсет туралы. ҚР ҰҒА хабаршысы. Тіл әдебиет
Ысмайылов Е. Ақындар. А., 1956.
Абылқасымов Б. «Евгений онегиннің» алғашқы аудармасы жайында. Коммунизм таңы.
Нұржекеев Б. Әсеттің екі өлеңі. /Қазақ әдебиеті, 1982. 15
Құдайбердиев Ш. Шығармалар. А., 1989.
Толыбаев Қ. Аспанның аясында ән толқытқан. /Қазақ әдебиеті. 1992.
46





25 тамыз 2019ж.
2008-2018 topreferat.com - Қазақша рефераттар, курстық, дипломдық жұмыстар

^